Sibirya üzerinden gelen Altay kar fırtınası haberini duyunca hepimiz sevindik.

Uzunca bir süredir kuraklıkla mücadele eden ülkemiz yağışlarla rahat bir nefes alacaktı.

Nitekim öyle de oldu, kar bir geldi pir geldi… Megakent İstanbul başta olmak üzere doğudan batıya bir hafta boyunca kar esareti yaşandı.

Kar demek toprağa örtü, bitkiye cansuyu demekti.

Çiftçiler de mutluydu ama bir yandan da endişeleri vardı… Ya zirai don etkili olursa kışlık üretim yapan çiftçi ne yapacaktı.

Korktuğu başına geldi çiftçinin!

Doğu Akdeniz’de kar görülmedi ama Adana, Mersin ve Hatay dondu adeta…

Türk edebiyatının usta ismi Yaşar Kemal Çukurova’yı ve Anadolu insanını anlattığı onlarca eser kaleme almıştı. O eserlerin birinde Çukurova’nın bereketli topraklarını “sarı sıcak bir vaha” olarak tanımlamıştı.

Ancak o vaha Şubat ayının son günlerinde adeta buz kesti.

Öyle ki bölge çiftçisi 50 yıldır böyle bir dona tanık olmadı.

Patates, soğan, marul, karpuz, sert kabuklu meyveler dondu, hatta ejder meyvesi serası buzdan sarkıta dönüştü.

Zirai donun adı bile yetti çarşı pazarda fiyatları artırmaya.
Verimde yaşanan yüzde 70’in üzerindeki kayıp etikete yüzde 50’ye varan oranda zam olarak yansıdı.

10 TL seviyesinde satılan patatesin kilogramı 20 TL’nin üzerine, limonun kilogramı 40 ila 50 TL’ye, domatesin fiyatıda 60 TL’ye fırladı.

Çarşı pazarda bu fiyatları gören vatandaş da dondu kaldı…

Bu haftanın konusunu zirai donun çiftçiye ve pazara yansıması olarak belirledim.

Hangi ilimizde don zararı oluştu, hangi ürünler zarar gördü. Rekolteler nasıl etkilenecek, zirai donun çarşı pazara etkisi ne oldu?

Bu sorulara yanıt arayacağız.

İlk olarak meteorolojinin uyarısıyla başlayalım.

DOĞU AKDENİZ’E ZİRAİ DON UYARISI YAPILDI

Şubat ayının son haftası Türkiye adeta buz kesti. Sibirya üzerinden gelen kar yağışı termometreleri eksi değerlere düşürdü. Tam da bu süreçte Meteoroloji 6. Bölge Müdürlüğü’nden Doğu Akdeniz için zirai don uyarısı geldi.

Özellikle çiftçilerin 21 Şubat’tan 25 Şubat’a kadar çok dikkatli ve tedbirli olmasını istedi.
Yapılan uyarıya göre Adana ve Mersin çevrelerinde hafif, yer yer orta kuvvette, Osmaniye, Hatay, Kahramanmaraş, Gaziantep ve Kilis çevrelerinde ise orta kuvvette, yer yer kuvvetli zirai don beklendiği belirtildi.

Nitekim o uyarısında haklı çıktı Meteoroloji. Özellikle 3 kent tarihinde daha önce hiç görmediği bir dona maruz kaldı.

ÇUKUROVA’DA PATATESTE VERİM KAYBI YÜZDE 70’E ULAŞTI

Yılın neredeyse 365 günü tarımsal üretimin devam ettiği Adana, zirai dondan etkilenen illerin başında yer aldı.

Donun etkili olduğu 4 gün boyunca kentte sıcaklık değerleri sıfırın altında 10 dereceye kadar düştü.

Yaşanan don, başta Yüreğir olmak üzere Çukurova, Sarıçam ve Seyhan ilçesindeki turfanda patates tarlalarını etkiledi.

Zirai don ve poyraz nedeniyle patates, salatalık, marul, kabak, şeftali, nektarin, erik ve karpuz gibi tarım ürünleri zarar gördü.
Nisan ayının başında hasat edilecek patateste verim kaybı yüzde 70’e ulaştı.

ÇİFTÇİ ÖNLEM ALDI AMA YETMEDİ

Yüreğir Ziraat Odası Başkanı Mehmet Akın Doğan, “Adana başta olmak üzere Mersin ve Hatay’ı da kapsayan 4 gün süren don olayı yaşandı. Bu bölgede don sonucu 40 gün sonra hasadı başlayacak patatesler yandı. Nisan ayının başında hasat edilecek patatesler kurudu.

Şeftali, kayısı, karpuz, soğan, domates ve narenciye ürünleri etkilendi. Ovanın tamamı adeta buz kesti. Soğuklama süresi uzun olduğu için ürünleri kurtaramadık. Çiftçimiz ateş yakarak, yer altı sulama sistemini çalıştırarak veya rüzgar pervanelerini çalıştırarak önlem almaya çalıştı ancak yetmedi.” dedi.

Adana’da durum işte böyle. Zirai dondan etkilenen bir diğer ilimiz de Mersin. Peki orada neler yaşandı?

ÇİÇEK AÇMIŞ AĞAÇLARDA ZARAR YÜZDE 100

Türkiye’nin tarımsal üretimde en önemli kentlerinden biridir Mersin.

Meyve üretiminde birinci, örtü altı sebze üretiminde de ikinci sırada yer alan Mersin’de de zirai donun faturası ağır oldu. Hava sıcaklığının gece eksi 8 dereceye kadar düştüğü kentte üreticiler bağ, bahçe ve seralarında ortamı sıcak tutmak için çeşitli yollara başvursa da 25 yıl sonra bu şekilde yaşanan don yüzünden tarım ürünleri büyük oranda zarar gördü.

Mersin Ticaret ve Sanayi Odası başkanı Hakan Sefa Çakır, “Çiçek açmış ağaçların yüzde 100’e yakını dondu. Bundan sonra olacak meyveler, geççi meyvelerde de etkilenme oranının yüksek olacağı, gelecek seneyi bile etkileyeceği söyleniyor. Sebzelerde, seralarda, yüksek tünelli seralarda da yüzde 30 civarında bir etkilenme var.” dedi.

TARIM ÜRÜNLERİ KRİZ MASASI KURULDU

Tarım ürünlerinde meydana gelen zararlara ilişkin Mersin Valisi Atilla Toros başkanlığında toplantı yapıldı. Toplantı sonrasında yapılan yazılı açıklamada çiftçilerin yetiştirdiği ürünleri korumak, olumsuz hava şartları karşısında daha hızlı ve etkili müdahale edilmesini sağlamak amacıyla ‘Tarım Ürünleri Kriz Masası’ kurulduğu belirtildi.

Zirai donun vurduğu bir diğer kent de Hatay. Orada da özellikle ihracata gönderilecek olan ürünleri don vurdu.

İHRACATA GİDEN KAPYA BİBERLERİ DON VURDU

Depremin yaralarını sarmaya çalışan Hatay çiftçisini şimdi de zirai don vurdu. Defne ilçesinde bazı seralarda yetiştirilen sebzelerde zirai don nedeniyle zarar oluştu.

Hava sıcaklığının gece saatlerinde eksi 7 dereceye düştüğü Toygarlı Mahallesi’nde, örtü altında yetiştirilen ürünler soğuktan olumsuz etkilendi. Özellikle serada üretilen biber ve domatesler önlem alınmasına rağmen çöp oldu.

İhracat için yetiştirilen ürünleri don vurduğunu ifade eden Toygarlı Mahallesi Muhtarı Mehmet Çağatay, “Don oldu ve bu nedenle çok zararımız var. İhracatlık olarak yetiştirdiğimiz Samandağ ve kapya biberini daha hiç hasat yapmamıştık. Bu biberleri Arap ve Avrupa ülkelerine gönderiyoruz. Hiç hasat yapamadığımız için zararımız çok oldu.

Buradaki acı olan Samandağ biberinin sebze halindeki toptan fiyatı 100 ila 110 TL civarındayken kapya biberi ise 70 ila 80 TL arasında ihraç ediliyordu. Burada yetiştirdiğimiz yerli domatesin kilosu 20 ila 25 TL’den alıcı buluyor. Buradaki ürünler artık işe yaramaz.

Mahallede bulunan tarım arazilerinin yüzde 60’ı zarar gördü.” ifadelerini kullandı.

Doğu Akdeniz’de özellikle 3 ilimiz çok fazla zarar gördü. Ve daha donun bilançosu açıklanmadan, hasar tespiti tamamlanmadan sebze ve meyve fiyatları adeta uçtu. Çoğu ürüne yüzde 50 ila yüzde 100 zam geldi.

SEBZE MEYVEYE YÜZDE 50 ZAM

Ziraat Mühendisleri Odası Adana Şube Başkanı Ahencan Tayakısı “Açık tarla grubunda şu an sadece kış sebzeleri var. Pırasa, ıspanak, yeşilliklerin tamamı dondu. Bunlar yaprağı yenen bitkiler olduğu için dolayısıyla soğuktan onlar zarar gördü. Ve mahsul sıfır.” ifadelerini kullandı.Tüketicinin de bu durumdan nasibini alacağını belirten Tayakısı, “1 hafta içinde fiyatlara yansıdığını göreceksiniz. En az yüzde 50 fiyat artışı olacak.” dedi.

ZİRAİ DON PAZARDA FİYATLARI UÇURDU

Amasya Seyyar Pazarcılar Dernek Başkanı Tolga Güven, Adana ve Antalya’daki hava muhalefetinin, özellikle patates ve soğan üretiminde ciddi verim kayıplarına yol açtığını belirtti. Güven, “Adana bölgesinde yaşanan zirai don nedeniyle patates ve soğan fiyatlarında yaklaşık yüzde 70’lik bir verim kaybı oldu. Bu da ürün fiyatlarının artmasına yol açtı. Patates ve soğan fiyatları şu anda 20 TL civarına yükseldi, bu artışın nedeni hava koşullarından kaynaklanmaktadır. Ayrıca diğer meyve ve sebzelerde de yüzde 30’a kadar fiyat artışı görüyoruz.” dedi. Zirai donun etkisiyle, domates gibi ürünlerin fiyatlarının da ciddi şekilde arttığını belirten Güven, “Geçen hafta domatesin fiyatı 30 TL iken, şimdi 40-50 TL arasında değişiyor. Bunun sebebi, ürünlerin donması ve arzın azalmasıdır. Dolayısıyla fiyatlar arttı. Ancak bu durum geçici bir durumdur ve zamanla normalleşmesini bekliyoruz.” ifadelerini kullandı.

SOĞUK KIZARMAYI ENGELLEDİ

Antalya hal esnafından ATB ve Batı Akdeniz İhracatçılar Birliği Yönetim Kurulu Üyesi Cüneyt Doğan ise Antalya Toptancı Hal Yaş Sebze ve Meyve Komisyoncuları Derneği’nin 14-26 Şubat tarihlerine ilişkin toptancı hal ürün fiyat listelerini paylaştı.

Toptancı Hali’nde 14-26 Şubat tarihleri arasındaki fiyatlardaki değişiklikler şöyle oluştu:

“14 Şubat’ta 15 TL olan domatesin en düşük fiyatı yüzde 100 artışla 30 TL’ye, 20 TL olan üst sınır fiyatı ise 33 TL’ye yükseldi. Kokteyl domates alt-üst sınırları bakımından 30-35 TL iken soğukların ardından 26 Şubat’ta 45-50 TL bandına çıktı. Sivri biber 53 TL’den 62 TL’ye, kıl biber 70 TL’den 90 TL’ye, kılçık biber 80 TL’den 100 TL’ye yükseldi. Çarli biber 45 TL’den 50 TL’ye çıktı. Dolmalık biber 42 TL’den 65 TL’ye yükseldi. Kapya biber 50 TL iken 60 TL oldu. Patlıcan 45 TL’den 60 TL’ye, kabak 27 TL’den 37 TL’ye, salatalık 37 TL’den 43 TL’ye çıktı.”

Zirai donun önce adı sonra kendisi yetti fiyatları artırmaya. Ama önemli bir gerçek de şu ki bu süreç en çok çiftçiyi etkiledi. Tam da hasadı yaklaşan ürünlerin zarar görmesi, ekonomik çıkmaza sürükledi üreticiyi.

Sivil toplum kuruluşu temsilcileri ve siyasiler de dikkat çekti çiftçi için yapılması gerekenlere.

TOBB’DAN ÇİFTÇİLERİN BANKA BORÇLARI FAİZSİZ ERTELENSİN TALEBİ!

Yaşanan süreçle ilgili en dikkat çeken talep Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği’nden geldi.
TOBB, zirai don nedeniyle zarar gören çiftçilerin borçlarının faizsiz ertelenmesi için Ziraat Bankası’na resmi talepte bulundu.

TOBB, Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü’ne gönderdiği yazıda, 20-24 Şubat 2025 tarihleri arasında gece saatlerinde hava sıcaklığının yer yer -8 dereceye kadar düşmesi sonucu meydana gelen zirai donun başta Hatay olmak üzere birçok bölgede sert çekirdekli meyveler, narenciye, soğan ve patates gibi tarımsal ürünlere büyük zarar verdiğini belirtti.

Zarar gören çiftçilerin ekonomik kayıplarını hafifletmek amacıyla, Ziraat Bankası ve ilgili finans kuruluşlarına olan borçlarının faizsiz ertelenmesi ve kredi limitlerinin artırılması talep edilen yazıda, söz konusu desteklerin çiftçilerin üretime devam edebilmesi için kritik öneme sahip olduğu vurgulandı.

DON AFETİNDEN ZARAR GÖREN ÇİFTÇİLER DESTEKLENMELİ

Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) Genel Başkanı Şemsi Bayraktar ise, “Don afeti Adana, Mersin ve Hatay başta olmak üzere birçok ilimizde üreticilerimize zarar verdi. Şeftali, nektarin, kayısı, erik, patates, soğan, karpuz, muz, avokado, narenciye ve birçok sebze ürünü bu don afetinden etkilendi.

Depremin yaraları tam olarak sarılmadan yaşanan bu afet, çiftçilerimiz için yeni bir darbe oldu. Birliğimiz, yaşanan bu afetin ardından çiftçilerimizin zararlarının karşılanması ve banka kredilerinin faizsiz olarak ertelenmesi için Tarım ve Orman Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı’na resmi yazılarını iletti. Yaşadığımız doğal afetler, tarımsal üretimin önündeki en büyük engellerden biri olarak karşımızdadır. Bu yüzden üreticilerimizi desteklemek, doğal afetlere karşı önlemleri artırmak ve tarımsal sürdürülebilirliği sağlamak, hepimizin ortak sorumluluğudur. Unutmayalım ki çiftçimizin emeği, yarınımızın bereketidir.” diye konuştu.

ÇUKUROVA AFET BÖLGESİ İLAN EDİLSİN

DEVA Partisi Genel Başkan Yardımcısı, Parti Sözcüsü ve Adana Milletvekili Sadullah Kısacık; Adana, Mersin, Osmaniye ve Hatay’ı vuran zirai don afetinden mağdur olan çiftçilerin durumunu TBMM gündemine taşıdı.

Çiftçilerin verdiği mücadeleye rağmen tarla ve bahçelerin ağır hasar aldığını belirten Kısacık, “Şimdi buradan iktidar yetkililerine çağrıda bulunuyorum. Adana, Mersin, Osmaniye ve Hatay illerini afet bölgesi ilan etmek için neyi bekliyorsunuz? Daha ne olması lazım?”, sözleriyle söz konusu iller hala afet bölgesi ilan edilmediği için iktidarı eleştirdi.

ÇİFTÇİ NE İSTİYOR?

Üzerinden bir haftadan fazla zaman geçti ama yarattığı tahribat o kadar büyük ki hala konuşuluyor zirai don. Birçok çiftçinin emeğini aldı götürdü.

Haklı olarak zararının karşılanmasını istiyor çiftçi. TARSİM yaptıranlar kısmen avantajlı ama orada da bazı şikayetler var. Eksperler rapor için tarla sera ya da bahçeye ya geç gidiyor ya da rapor tutarken zararı olduğundan daha eksik gösteriyor. Ve bir diğer şikayet konusu da TARSİM’in 1 Mart öncesi oluşan zirai don zararını karşılamaması. Çiftçi de haklı olarak “1 Mart’tan sonra Çukurova’da zirai don mu yaşanır?” diye soruyor.

Ve bir de çiftçi destekleme ödemelerinin bir an önce yapılmasını istiyor.

Bugün itibariyle mart ayından 9 gün geride kaldı. Önümüzde bir de nisan ayı var. Zirai don riski devam ediyor. Şayet zirai don yine etkili olursa çarşı pazarda pahalılıktan meyve sebzenin yanına yaklaşamayız.

Ne diyelim zirai donsuz günlerde üretim yapabilmek dileğiyle.

Hazırlayan: Gazeteci Taner Öztürk