Çin’den sonra dünya genelinde ikinciyiz.
Her yıl ortalama 3,5 milyon ton üretimimiz var.
Çokta seviyoruz. Hele de kavurucu yaz sıcağında şöyle buz gibi bir dilimi mideye indirdik mi nasılda serinletiyor.
Sıcak yaz günlerinin ferahlatan lezzeti karpuzdan bahsediyorum.
Ülkemizde önce Adana’da başlar hasat. Ardından Antalya, Mersin derken üretim yapılan diğer iller takip eder.
Diyarbakır karpuzu dillere destandır. Öylesine büyük olur ki iki kişi kaldıramaz. Bazısı 40 kg bazısı 50 kilogramı bulur.
Yaz tatillerinde köye gittiğimde dedemin sürekli belinde taşıdığı çakısıyla, tahta masanın üzerinde, ortadan ikiye ayırıp bize uzattığı o dilimlerin tadını hala unutamıyorum.
Babamın işten eve dönerken getirdiği karpuzların kokusunu 2 bina ötedeki komşumuz alırdı.
Şimdilerde bu saydığım özellikte karpuzları çok bulamasak da yine de üretilen karpuzlar öyle yabana atılır türden değil.
Sezona iyi de başlamıştı karpuz fiyatları. Ortalama 15 lira seviyesindeydi.
Üretici bu rakam bizi kurtarır dedi ama bir de korkusu vardı, o da fiyatların düşebileceği!
Üretici haklı çıktı korkusunda. Zira hasat arttıkça karpuz bollaştı fiyatlar adeta yokuş aşağı ilerlemeye başladı.
Bugünlerde bir liraya kadar düştü ama kimse yüzüne bakmıyor.
Ya tarlada kalıyor ya da bir belediye alıp vatandaşa ücretsiz dağıtıyor.
Bu hafta köşemizi karpuza ayırmak istedim. Fiyatlar neden düştü, çiftçi seneye karpuz üretecek mi?
Gelin önce tarihçesine ve faydalarına bakalım karpuzun.
KARPUZUN TARİHÇESİ
Kökeni Afrika’ya dayandığı bilinen karpuz ilk olarak 5 bin yıl önce Mısır’da sulak alanlarda yetişen serinletici bir meyve olarak tüketiliyordu.
Zamanla Ortadoğu, Asya ve Avrupa’ya yayıldı. Türkiye’de ise karpuzun geçmişi çok eskilere dayanıyor; özellikle Diyarbakır, Adana ve Manisa gibi iller yıllardır karpuz üretimiyle bilinir.
Yüzde 90’dan fazlası sudan oluşan karpuz aynı zamanda A ve C vitamini açısından son derece zengindir. Susuzluğu gideren karpuz böbreklerin çalışmasına yardımcı olur.
Dünya geneline baktığımızda en fazla üretim Çin’de yapılıyor. Türkiye, İran, Rusya ve Brezilya’da ilk beşteki ülkeler.
Türkiye yıllık ortalama 3,5 milyon ton karpuz üretimiyle dünyada ikinci sırada. Sırasıyla üretim en çok Adana, Antalya, Mersin, Bursa, Adıyaman, Manisa, Diyarbakır ve Samsun’da yapılıyor.
Karpuzun tarihçesi ve faydaları işte bu şekilde. Şimdi biraz da üretim yapılan illerde durum nasıl ona bir bakalım.
ÜLKEMİZDE İLK HASAT ADANA’DA BAŞLIYOR
Türkiye karpuz ihtiyacının yüzde 20’si Adana’dan karşılanıyor. Bu yıl kentte 150 bin dönüm alana ekim yapıldı. İlk hasat edildiğinde 20-24 tl seviyesinde başladı. Ancak zamanla fiyatlar düştü düştü ve dibi gördü. Tarlada 2,5 liraya kadar geriledi.
Yüreğir Ziraat Odası Başkanı Mehmet Akın Doğan, “Karpuz fiyatları dibe ulaştı. Tescilli Adana karpuzumuzun kilogram fiyatı 2,5 liraya kadar geriledi. Çekirdeksiz siyah karpuz ise 5 liraya kadar düştü. İlk karpuz hasadı yapıldığında kilogram fiyatı 20-24 liraydı. Kurban Bayramı’ndan sonra kent genelinde havalar birden ısınıp hasat bollaşınca fiyatlar geriledi” dedi.
Çiftçilerin nakliye bulmakta da zorlandığına değinen Başkan Doğan, “Karpuzun İstanbul’a nakliyesi kilogram başına 3,5 lira. O nedenle çiftçi kamyon ve tır bulmakta zorlanıyor. Çiftçimiz bu sene para kazanamadı. Çekirdeksiz karpuzun fidesinin 1 dönüme maliyeti 22 bin lira. Çiftçimiz ortalama 6 dönüm verim aldığında eline fide parası geçiyor” ifadelerini kullandı.
Sadece Adana çiftçisi değil ki karpuzunu satamayan. Bilecik’te de durum vahim.
HASAT BAŞLADI, KARPUZ TARLADA KALDI
Bilecik’in Osmaneli ilçesinde üretilen karpuzların Türk Patent ve Marka Kurumunca 2022 yılında tescili yapıldı.
Bir umutla sezona başlayan üretici hayal kırıklığı yaşadı. Üreticiden en fazla bir liraya alınan tescilli karpuzlar marketlerde kilosu 10 tlden satılıyor. Çok sayıda üretici kara kara düşünürken Bilecik Belediyesi tarafından toplanan yaklaşık 50 ton karpuz kent meydanında bedava dağıtıldı.
KAYSERİ’DE MARKETLERDE KARPUZ HAL’DEN DAHA UCUZ
Kayseri’de yaşananlar ise daha da vahim. Zira marketlerde karpuzun satış fiyatı halden daha ucuz. Halde kilosu 3,5 TL olan karpuz marketlerde 2,75 TL’den satılınca esnaf isyan etti.
Marketlerin karpuz fiyatını gözden çıkarttığını belirten hal esnafı bu durumdan en fazla çiftçilerin etkilendiğini belirterek, “Çoğu Çiftçi karpuzu tarlada bıraktı. Hiç elini süremeyenler bile oldu” dedi.
Karpuz üretimi yapılan illerin hemen hemen hepsinde aynı tabloyu görmek mümkün. Ancak en dikkat çeken gelişme ise Sakarya’da yaşandı. Karpuzu satamayan çiftçi kendince eylem yaptı ancak istediğini bulamadı.
SAKARYA’DA PROTESTO CEZA GETİRDİ
Sakarya’da toptancının almaktan vazgeçtiği karpuzları parçalayan üreticiler hakkında idari işlem başlatıldı.
Geyve ilçesi Safibey Ürün Toplama Merkezi’nde 13 Temmuz’da yaşanan olayda; üretici S.Ç. ile yanındaki S.E., anlaşmalı oldukları toptancı son anda alımdan vazgeçince satmak istedikleri karpuzları yere atıp parçaladı.
S.Ç. ile S.E., alım gerçekleşmeyince öfkeyle hareket ettiklerini ve pişman olduklarını söyledi.
S.Ç. ve S.E. hakkında 5957 sayılı Sebze ve Meyve Ticareti ile ilgili kanun kapsamında işlem başlatıldı. Dosya, kişi başına 1 milyon 400 bin TL ile 17 milyon 200 bin TL arasında değişen idari para cezalarının değerlendirilmesi için Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu’na sevk edildi.
Konuyla ilgili olarak Ticaret Bakanlığı;
“Tarımsal ürünlerin üretiminden tüketiciye ulaşmasına kadar geçen tüm süreçlerde ekonomik dengeyi ve gıda güvenliğini korumak en temel önceliğimizdir.” denilen bakanlık açıklamasında şu ifadeler yer aldı:
“Tarım ürünlerinin ziyan edilmesine, kamu vicdanını yaralayan bu tür görüntülerin tekrarına ve piyasa bozucu davranışlara kesinlikle müsamaha göstermeyeceğiz. Piyasa işleyişini bozacak eylemlere karşı en ağır idari yaptırımlar uygulanacaktır.” açıklaması yaptı.
HAZİRAN AYINDA TARLA TEZGAH FİYAT FARKI EN FAZLA KARPUZDA
Yukarıda yazdığım örnekleri artırmak mümkün. Balıkesir’in Edremit, İzmir Torbalı ve Osmaniye’de de durum aynı.
Karpuz çok alan yok. Maliyeti 10 TL’yi bulan karpuza en fazla bir lira fiyat veriliyor.
Üreticide bu kadar değersiz olan karpuz haziran ayının şampiyonu oldu.
Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) Genel Başkanı Şemsi Bayraktar,
Haziran ayında üretici ve market arasındaki fiyat farkı en fazla yüzde 600 ile karpuzda görüldü dedi.
Üreticide 2 lira olan karpuz markette 14 liraya satıldı diyen Bayraktar; Üreticide en çok fiyat düşüşü yüzde 89,5 ile karpuzda görüldü ifadelerini kullandı.
SON SÖZ
Yazın sofralarımıza serinlik katan karpuz, bu yıl ne yazık ki çiftçinin sırtına yük oldu.
Binbir zahmetle yetiştirdiği ürünü yok pahasına satmak zorunda olan ya da satamayan ve eline para geçmeyen üretici emeğini adeta toprağa gömdü.
Plansız üretim, maliyet artışı, lojistik sorunlar ve piyasa dengesizlikleri bunun başlıca sebeplerinden diyebiliriz.
Şayet bu sorunlara kalıcı çözümler bulunmazsa önümüzdeki yıllarda karpuz üretimi ciddi şekilde azalabilir, bu da hem üreticiyi hem tüketiciyi olumsuz etkiler.
Yazan Gazeteci Taner Öztürk