Şubat ayının son haftası etkili oldu.

Mart ayını da boş geçmedi.

Adana,Mersin, Hatay, Antalya.

Doğu Akdeniz’de görülen zirai don çiftçinin bütün umutlarını yok etti.

Muz seraları dondu kilogram fiyatı üreticide 45 liraya dayandı, narenciye bahçelerinde bir tane çiçek kalmadı, özellikle gelecek sezon portakal mandalina ve limonda sıkıntı büyük olacak.

Kayısı bahçelerinde de sezon daha başlamadan bitti.

Hasat zamanı gelen marulların hepsi çöpe gitti.

Daha öncede birçok kez zirai dona maruz kalmıştı çiftçiler ama bu farklıydı.

Ömrümüz boyunca böylesini hiç görmedik dediler.

Ne yakılan saman balyaları ne de seralardaki sobalar fayda etmedi donu önlemeye.

Çoğu çiftçi sabah farkına vardı bahçe ya da serasındaki zararın.

Zirai donun adı bile yetti sebze meyve fiyatlarını artırmaya.

Çarşı pazarda her şey ateş pahası oldu. Gerekçe sorulduğunda ise cevap “zirai don” oldu.

Peki zirai don hangi ürüne ne kadar zarar verdi ?

Zirai donun pazara yansımaları nasıl olacak?

Bu haftaki gündemimiz zirai don.

Bugüne kadar yaşananlara bir bakalım.

MARULLAR SOLDU, NARENCİYE AĞAÇLARI YAPRAK DÖKTÜ

Tarımsal üretimin en önemli kentlerinden olan Adana’da zirai don narenciye bahçeleri, marul ekili tarlalarda büyük hasara yol açtı.

Kozan ilçesinde başta portakal olmak üzere adına festivalleler düzenlenen narenciye ağaçlarının bir çoğu zirai don nedeniyle yaprak döktü,tarlalarda ekili yüzlerce dönüm marulun yüzde 60’dan fazlası da zarar gördü.

Portakalın elde kalan yüzde 40’ında acıma olduğu için şurup yapımında dahi kullanılamıyor.

Bu senenin zararının yanı sıra gelecek senenin tüm çiçek gözleri de zarar gördü. Bu durum gelecek yıl portakal rekoltesini çok ciddi düşürecek.

Kozan’a bağlı Bucak’ta 20 bin dönüm alanda narenciye üreten çiftçiler sezonun kendileri için bittiğini söyledi, kredi borçlarının ertelenmesini ve bölgenin afet bölgesi ilan edilmesini istedi.

Don yaşandığı gün sabaha kadar lastik yaktıklarını ama fayda etmediğini söyleyen üreticiler, termometrelerin gece eksi 7 dereceyi gördüğünü söyledi.

NARENCİYEDE DON KAYNAKLI ZARAR YÜZDE 90’a ULAŞTI

Adana İl Tarım ve Orman Müdürü Mehmet Nuri Kökçüoğlu, don nedeniyle narenciye ağaçlarında yüzde 30 ile 90 arasında zarar oluştuğunu belirterek, “Ağaç yaprağı kurudu diye çiftçiler ağaçlarını kökünden sökmesin. Ağaçlara gübreleme, sulama, budama, yabancı otlardan kurtarma ve hastalık kontrolü yapılması gerekir” dedi.

Adana İl Tarım ve Orman Müdürü Kökçüoğlu, Adana’da 801 bin dekar alanda narenciye üretildiğini 2024 yılı içerisinde de yaklaşık 2 milyon tonluk toplam üretimle Türkiye’de en fazla narenciye üreten il konumunda olduklarını ifade etti.

Kökçüoğlu,” Tespit yapılan bölgelerde, eğimin olduğu ve havalanması iyi arazilerdeki bahçelerde kısmen don zararının daha az gerçekleştiği, ova ve çukur alanlarda don zararının daha fazla oluştuğu gözlemlenmiştir. Yapılan bahçe sürveylerinde özellikle mayer, enterdonat gibi erkenci limon çeşitlerinde yaprak ve sürgünlerde büzüşme, sararma, çiçek tomurcuklarında ise kararma ve yanma gibi semptomlar gözlemlenmiştir. Yine portakal ve mandalina türlerinde de sürgün, yapraklar ve çiçek gözlerinde kısmen don hasarlarına rastlanılmıştır” diye konuştu.

Çukurova’nın bereketli topraklarında don zararı işte böyle. Peki ya depremin vurduğu Hatay’da nasıl ?

160 BİN DEKAR BAHÇEDE YÜZDE 70 ORANINDA ZARAR VAR!

Narenciye üretiminin önemli merkezlerinden biride Hatay’dır. Özellikle Erzin ilçesi bu işin merkezi olarak bilinir. İlçede 160 bin dekar bahçede üretim yapılıyor ancak zirai don arazide yüzde 70 oranında hasara yol açtı.

Bölgenin geçim kaynağı olan narenciye bahçelerinde ağaçlarda kuruma yaşandı. İlerleyen süreçte fiyatlarda artış yaşanacağını ifade eden ziraat mühendisi ve Erzin Ziraat Odası Başkan vekili Hüseyin Erdi Korkmaz,

“Bu yıl beş gün süren bir soğuk hava dalgası oldu. Ağaçlarımızda don zararı meydana geldi. Erzin Türkiye narenciye ihracatının yüzde 15’ini karşılamaktadır. Bu durumdan dolayı da ister istemez 2025 yılında narenciye fiyatlarında bir artış, üretimde büyük bir düşüş beklemekteyiz. İster istemez ihracatı etkileyecek ve iç piyasayı da etkileyecek. Şu an ağaçlara yapacağımız bir şey yok. İzleyip göreceğiz kuruyan olacak mı olmayacak mı? Biz gerekli müdahaleleri yapacağız. Şu an gidişata göre biraz su veriyoruz. Çiftçiler de su kullanıyor duruma göre gübrelerini veriyoruz” dedi.

Hatay’ın Erzin ilçesi yurt dışına gerçekleştirilen ihracatın yaklaşık yüzde 15’ini karşılıyor.
Erzin ilçesinde durum böyle peki ya muz üretiminin yoğun olarak yapıldığı Arsuz’da durum nasıl?

MUZ SERALARINI DON VURDU, FİYAT 45 TL’ye FIRLADI

Hatay’da tarla ve bahçelerin yanı sıra seralar da zirai dona yenik düştü. Arsuz ilçesinde zirai don nedeniyle bölgede bulunan muz seralarındaki ağaçlar olumsuz etkilendi.
Üçgüllük Mahallesi’nde çiftçilik yapan İlker Tezer’in 20 dönümlük serasında olgunlaşma aşamasındaki muzlar çatladı ve yeni sezon ağaçları da hasar gördü. Bazı ağaçlar ise çürümeye başladı. Tabii bu durum muz fiyatlarına da yansıdı.

İlker Tezer, yaşanan don hadisesi sonrası muzun kilogram fiyatının bahçede 45 TL olduğunu söyledi. Tezer; “20 dönüm arazimiz var, kapalı örtü olarak üretim yapıyoruz. Bir hafta boyunca üst üste eksi dereceleri gördük bu da bizi tedirgin etti. Elimizden geldiğince muz seramızda sulama sistemlerimizle bir şekilde ısıtarak önlem almaya çalıştık. Ancak hem ağaçların üzerindeki meyveler olgunlaşmadan çürümeye giriyor bazıları çatlıyor hem de yeni sezon için yetiştirdiğimiz fidanlarımız gecikecek.“ ifadelerini kullandı.

Biraz daha doğuya Malatya’ya bakalım şimdide. Orada da durum hiç parlak değil.

KAYISI BAHÇELERİNDE ZARAR ÇOK FAZLA!

Malatya, dünya kuru kayısı üretiminin yüzde 85’ini karşılayan önemli bir kent olarak biliniyor, ancak bu yıl yaşanan don özellikle Akçadağ, Darende, Doğanşehir ve Hekimhan ilçelerinde ağaçlarda büyük zarara yol açtı.

Kayısı üreticisi Cahit Zafer Leventoğlu, bu tür bir durumla daha önce karşılaşmadıklarını belirterek, rakımın yüksek olduğu bölgelerde ürünlerin çok fazla zarar gördüğünü söyledi.
Zirai dondan etkilenen kayısı bahçelerinde inceleme yapan Türkiye Ziraat Odaları Birliği Yönetim Kurulu Üyesi Yunus Kılıç,bu yıl farklı bir durum yaşandığını belirterek, bin ila bin 300 rakımlı bölgelerde ciddi hasar tespit ettiklerini kaydetti.

Batıda da durum farklı değil. Manisa deyince akla üzüm bağları gelir.

MANİSA’DA BAĞLARDA DON ZARARI YÜZDE 50’Yİ BULDU

Dünyaca ünlü Sultaniye üzümünün yetiştirildiği Manisa da zirai don felaketinden etkilendi. Don nedeniyle bağlarda yüzde 50’yi bulan oranda zarar var.

Tarım yazarı Ali Ekber Yıldırım’ın anlattıklarına göre “üreticiler, tarım sigortası bedeli yüzde 100 arttığı için sigorta yaptıramadıklarını söyledi. TARSİM yöneticileri ise sigorta bedelinin değil, ürün değerinin yüzde 100 arttığını ifade ediyor” dedi.

Mağdur olan bazı çiftçiler ise üzüm bağlarını sökerek patates, sebze, yem bitkileri gibi alternatif ürünlere yönelmeye başladı.

ÇİFTÇİ 6 METREKARELİK BETON İÇİN BÜROKRASİYE TAKILIYOR!

Yukarıda da bahsettiğim gibi Çukurova Şubat ayında eksi 8 dereceleri gördü. Bölge çiftçileri don pervaneleri yatırımına yöneldi. Ürünlerinin kış şartlarından etkilenmesini azaltmak amacıyla arazisine don pervanesi kurmak isteyenler bu yatırım için gerekli 6 metrekarelik beton tabla için Toprak Koruma Kurulu’ndan izin alması gerekiyor.

Adana Çiftçiler Birliği Başkanı Mutlu Doğru, “Biz üreticiler için bir santimetre kare toprak bile çok değerli. Elbette tarım arazilerindeki betonlaşmaya karşıyız. Ancak, tarla ya da bahçelerimizde yeni şartlardan kaynaklı bazı yatırımlar elzem hale geldi. Don pervanesi bunlardan biri. Bu pervanenin konuşlandırılabilmesi için 6 metrekarelik bir beton tablaya ihtiyaç var. Bunun için çiftçimiz Toprak Koruma Kurulu’ndan izin almak zorunda kalıyor. Bu izinler için kurulun toplanma tarihini beklemek zorunda kalıyoruz. Dahası kurul kararları Bakanlık tarafından onaylanıyor. Don pervanesi için 6 metrekarelik beton tablaya müsaade edilmeli. Eğer çiftçi bir metrekare fazlasını yaparsa yüksek ceza miktarlarıyla yaptırım uygulanabilir. Vakit kaybı ve bürokrasi mağduriyete neden oluyor” dedi.

Bazı illerimizde ise belediyeler çiftçinin mağduriyetini gidermek için devreye girdi. Onlardan birisi de Muğla.

MUĞLA BÜYÜKŞEHİR’DEN ÜRETİCİYE DESTEK

Muğla’nın Köyceğiz, Ortaca ve Dalaman ilçelerinde Şubat ayında don olayı yaşanmış, narenciye bahçeleri zarar görmüştü. Muğla Büyükşehir Belediyesi narenciye üretiminde yaşanan olumsuzluklar sonrası bölgede zarar gören çiftçilere zirai dona yönelik eğitim verip zirai ilaç desteğinde bulundu.

Zirai don nedeniyle Ortaca’da 7 bin 500, Dalaman’da 3 bin 500 ve Köyceğiz’de 25 bin dekar alanda zarar meydana geldi ve üretim olumsuz etkilendi.

Muğla Büyükşehir Belediyesi ekipleri Köyceğiz’in Beyobası, Döğüşbelen, Hamitköy, Zaferler ve Kavakarası Mahallelerinde dondan zarar gören üreticileri ziyaret etti. Ekipler zirai don öncesi ve sonrası tarımsal tedbirler eğitimi düzenledi. Eğitim toplantısına katılan üreticilere ilaç desteği verildi.

ZARAR GÖREN ÇİFTÇİ DESTEK BEKLİYOR

Zirai donun yarattığı tahribat işte böyle. Bu satırları kaleme aldığım dakikalarda hasar tespit çalışmaları hala devam ediyordu.

Şu bir gerçek ki son yıllarda gerek maliyet artışları gerekse ürünün para etmeyişinden ziyade çiftçiyi en çok kuraklık ve zirai don tehdit eder oldu.

Daha önce hiç böyle bir durumla karşılaşmayan çiftçi ne yapacağını şaşırmış durumda.
Çoğu üretici için sezon bitti. Tabii ödenmeyi bekleyen Borçlar var. Ve beklenti çiftçi borçları ertelensin hatta donun etkili olduğu iller afet bölgesi ilan edilsin.

Bu talepler ne kadar karşılık bulur orasını bilemem ama bildiğim bir gerçek var ki artık

Nisan ayına kadar don riski devam ediyor.

Önleminizi alın işinizi şansa bırakmayın derim.

Hazırlayan Gazeteci Taner Öztürk