Süs bitkileri evlerimizi, ofislerimizi ve diğer mekanlarımızı canlandırmak için önemli bir yere sahiptir.

Şehirleşme ile birlikte gelen yeşil alanlardan uzaklaşma İnsanlarda yeşille uğraşma, toprakla uğraşma gibi istekler ortaya çıkarmıştır. Bu isteğe karşılık olarak saksılarda süs bitkilerinde üretim ön plana çıkmaya başlamıştır.

Evlerimizde yetiştirdiğimiz bu çiçekler insanlarda birçok olumlu etki yaratmaktadır. Birçok bitkiye saksılarda evlerimizi yetiştirme imkânı bulunmaktadır. Hem iç hem dış mekanlarda iş yerlerinde işletmelerde evlerimizde birçok tür süs bitkisi dekoratif amaçlı kullanılabilmektedir.

Yaprakları, otsu çalı formları ve gösterişli çiçekleriyle insanları cezbetmektedir. Süs bitkileri çoğaltma yöntemleri generatif ve vejetatif olarak 2 şekilde çoğalmaktadır.

SÜS BİTKİLERİ NASIL ÇOĞALTILIR?

Hayatınızın her alanında bulunan süs bitkilerini çoğaltmak ve her yerde bulundurmak isteriz süs bitkilerini hem eşeyli yani genertif organ olan tohumla hem de eşeysiz yani vejetatif aksanları ile çoğaltmamız mümkündür.

Generatif çoğalma ne demek? Generatif çoğalma tohumla eşeyli bir üretim tekniğidir. Çimlenme yeteneğine sahip ve vejetatif üretim için yeterli anaçların bulunmadığı zamanlarda çok sayıda bitki üretmek istersek bu yöntemi kullanabiliriz tohumun ekim zamanı türüne ve çeşidine göre değişmektedir.

Süs bitkileri üretme teknikleri vejetatif yolla yapılacaksa birçok farklı yöntem bulunmaktadır.

SÜS BİTKİLERİNDE EŞEYSİZ ÜRETME NEDİR?

Süs bitkileri eşeyli organlarla çoğalabildiği gibi eşeysiz organlarla da üreme sağlanmaktadır. Eşeysiz üreme bitkinin vejetatif kısımları olan yaprak, gövde, kök, rizomlar ve soğanlar gibi birçok kısımla ile üretim yapmak mümkündür.

Süs bitkileri üretim teknikleri kullanarak bitkinin parçalarından tekrar kök ve sürgün oluşturarak yeni bir bitki meydana getiren üretme şeklidir. Bu yöntemler bitkilerin genetik yapılarında herhangi bir değişiklik olmaksızın yavru ana bitkinin aynısıdır.

SÜS BİTKİSİ FİDANI EŞEYSİZ ÜRETİM TEKNİKLERİ

Süs bitkileri çoğaltma yöntemleri tohum oluşturmayan birçok süs bitkisi için eşeysiz üreme teknikleri kullanılarak üretilebilmektedir. Eşeysiz üreme teknikleri kendi arasında birçok gruba ayrılmaktadır.

AUTOVEJETATİF ÜRETİM

Bitkiler nasıl çoğalır? Bitki parçalarından yararlanılarak süs bitkilerinde üretim için doğru yöntemin kullanarak yapılmasıdır. Bunlarda kendi arasında üç gruba ayrılmaktadır.

ÇELİK İLE ÜRETİM

Çelikleme yöntemi yeni bir köklü bitki elde etmek için bir bitkinin gövde, yapraklar veya kökler gibi vejetatif aksanlarını ana bitkiden keserek başka bir yerde yönlendirilmesine çelikle üretim denir.

Kesilen bu parçalar ise çelik ismi verilir. Örneğin; Kauçuk bitkisi çoğaltma veya İncir, nar, ayva, çay, fındık, zeytin ve dut gibi bitkilerin ağaç dalını köklendirme çelikle üretim şeklidir. Çelikle üretimde birkaç çelik çeşidi vardır. Bunlar:

• Gövde Çeliği: Kesilen gövde parçası üzerinde yeni bir bitki oluşturacak mutlaka bir göz olmalı ve kesim hafif eğimli yapılarak üzerinde su birikmesi engellenmelidir. Kauçuk bitkisini suda köklendirme ile yeni bir bitki elde edebiliriz. Sarmaşık nasıl çoğaltılır? En merak edilen sorulardan bir tanesi kesilen dallar toprağa dikerek yeni bir bitki oluşmaktadır.
• Kök Çeliği: Bu yöntem çok kullanılmasa da köklerden alınan parçalarından tekrar bir sürgün meydana getirmesini sağlayan üretim şeklidir. Örnek olarak robinia, albizzia, ailantus hypericum cinsleri, japonica ve yucca türleri verilebilir
• Yaprak Çeliği: Yapraktan bitki çoğaltma süs bitkilerinde sürgün verebilecek uygun gövdeye sahip olmayan geniş ayalı ve köklenme kabiliyetine yeterliliği olan yaprakların kullanıldığı üretim modelidir. Pilea çoğaltma ve monstera çoğaltma bu yöntem için oldukça uygundur. Uyku çiçeği yapraktan çoğaltma yöntemi ile yeni bir bitki elde edebiliriz.
• Göz Çeliği: Üretim materyalinin yetersiz olduğu zamanlarda anaç bitkilerin gövdelerinden kesilen parçalar üzerinde birer göz olacak şekilde kesilmesiyle oluşturulan üretim şeklidir.

DALDIRMA İLE ÜRETİM

Ana bitkinin dallarını bağlantısı kesilmeden gövde üzerinde yeni türlerin oluşturulması ve bu köklerden büyüyen yeni bitkileri elde etmek amacıyla kullanılan yöntemdir.

Ortanca bitkisi daldırma yöntemi ile çoğaltıla bildiği gibi küçük bir suda ortanca köklendirme yapabiliriz. Daldırma ile üretim de birkaç farklı uygulanış biçimi vardır. Bunlar:

• Adi Daldırma (basit): Herhangi bir dalın ana bitkiden ayırmadan toprağa gelecek şekilde gövdeyi toprağa gömülmesi ve buradan köklendirme yapılarak yeni bitkilerin elde edilmesi yöntemidir örnek olarak Camellia Japonica (japon gülü), Mopnolia sp, gibi süs bitkilerde bu yöntem tercih edilmektedir.
• Bileşik veya Yılan kavi Daldırma: Adi daldırmadaki işleme benzer fakat dalın tamamının değil sadece bir kısmının gömülmesi ve sonraki kısmın toprak yüzeyine çıkarılması ve tekrar diğer kısmını toprağa gömülmesi şeklinde bir örüntü olarak devam eder. Örneğin; Philodentron Scandes (Fil kulağı), Visteria sp. (mor salkım) gibi süs bitkilerinde bu uygulama tercih edilmektedir.
• Hava Daldırması: bir bitkinin kabuğunda bir yara yeri açılarak nem kaybı azaltacak şekilde sarılarak plastik bir torba geçirilerek 2-3 ay içerisinde açtığımız yerde köklendirmeyi hızlandırmak. Örneğin; Leylak, Açelya, Manolya gibi süs bitkilerde uygulanır.

ÖZELLEŞMİŞ ORGANLAR İLE ÜRETİM

Süs bitkilerinde üretim özelleşmiş organlar olan soğanlar, yumrular, rizomlar ve stalonlar gibi organlar ile vejetatif çağıltım için süs bitkileri üretim teknikleri kullanılmaktadır.

• Stolonlarla Üretme: Bitkilerin özel organı olan stolonlar toprak ile temaslarında yeni bir bitki oluşturma kabiliyetine sahiptirler. Ülkemizde Bermuda çimi yaygın bir şekil olarak bu şekilde üretimi yapılmaktadır
• Rizomlar ile Üretme: Bitkinin yeraltındaki sürgün oluşturarak uzamış ve her boğumdan, yeni bir bitki meydana getirme kabiliyeti olan üretim şeklidir. Örneğin; Bambu, Süsen (Iris),
• Etli veya Yumru Köklerle (Yumruyla) Üretme: Örneğin; Allium, Chionodoxa, Fritillaria, Galanthus, Muscari, Ornithogalum, Cyclamen
• Soğanla Üretme: Örneğin; Nergis, sümbül ve lale gibi süs bitkileri soğanla üreyebilirler.
• Kollarla Üretme: Örneğin; Kurdela (Chlorophytum), Çilek (Fregaria), Taşkıran (Saxifraga) da uygulanır.

HETEROVEJETATİF ÜRETİM

AŞI İLE ÜRETİM

Süs bitkileri çoğaltma yöntemleri arasında yer alan ve üretilmesi arzu edilen bitkinin var olan bitkiye kaynaştırarak o bitkinin genetik özelliklerinden faydalanmak için yapılan bir vejetatif geliştirme tekniğidir.

Çelik ile üretilmeyen bitkilerin çoğaltmak için çeşit değiştirmek gibi birçok amaç için yapılan aşı hem ıslah çalışmalarında hem de kaliteli bir üretim için yapılan vejetatif bir üretim tekniğidir. Örneğin; Elma, Armut, Kiraz, Portakal, Ceviz, Antep fıstığı Göknar, Okaliptüs.

Süs bitkilerinde 2 çeşit aşı yöntemi vardır kalem ve göz aşısı yöntemleri bunlar;

KALEM AŞISI YÖNTEMLERİ

Kesilen bitki kalemlerinin üzerlerinde birkaç tomurcuk bulunmalı taze kesilen anacın üzerine uygun bir şekilde üst üste gelecek doğrultuda sıkı bir temas halinde yapılan aşı yöntemidir. Kalem aşısı yöntemlerinin birçok türü bulunmaktadır. Bunlar;

• Yanaştırma aşısı (kertikli, dilcikli ve kakmalı)
• Yarma aşı
• Bindirme aşı
• Kabuk aşısı (çoban aşısı)
• Kakma aşı
• Köprü aşısı

GÖZ AŞISI YÖNTEMLERİ

Bu aşılama yöntemi genellikle yaralanma hastalıklara, karşı dayanıklık hızlı büyüme, çeşit değiştirme ve zarar gören kısmın onarılması gibi Tedavi edici bir vejetatif aşı yöntemidir aşı yöntemlerinin birçok çeşitli bulunmaktadır. Bunlar;

• T-göz aşısı (kalkan aşı)
• Ters T göz aşısı
• Yama göz aşısı (yongalı-yongasız)
• Flüt göz aşısı
• Boru göz aşısı

DOKU KÜLTÜRÜ YÖNTEMİ İLE ÜRETME

Laboratuvar koşullarında hastalıklardan ari bir şekilde temiz ve hijyen koşullarında vejetatif bir üretim şeklidir.

Örneğin; güller, orkideler, gebera, flamingo çiçeği ve kauçuk gibi süs bitkileri yetiştiriciliği doku kültürü yöntemi ile mümkündür. Doku kültürü yönteminin birkaç alt kültür yöntemi bulunmaktadır. Bunlar;

• Embriyo Kültürü: İzole bir şekilde embriyonun belirli bir gelişim devresinde benzer bir ortamda çimlenme dirilerek geliştirilmesine denmektedir. Örneğin Atatürk Çiçeği, Orkide
• Anter Kültürü: bitki ıslahı açısından çok önem arz eden Anter kültürü haploit bitki elde etmek amacıyla uygun bir besi ortamında yetiştirilerek yeni bitkilerin geliştirilmesi tekniğidir.
• Kallus ve Hücre Kültürü: bir bitkiden alınacak herhangi bir parçanın hazırlanan ortam içerisinde kallus dokusunu oluşturması ve bu hücre yığınlarından yeni bitkiler elde edilmesi yöntemidir.
• Protoplast Kültürü: steril besin ortamında hücre zarını yırtarak protoplastın izole edilmesiyle oluşturulan yeni bitkilerin üretilmesi tekniğidir.
  Meristem Kültürü: bitkiden alınan parçaların steril hale getirildikten sonra uygun besin ortamına konarak yetiştirilmesi tekniğidir. Örneğin Orkide, Açelya, Karanfil, Krizantem.

EŞEYSİZ ÜRETİM YAPILIRKEN DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER

• Sukulent çoğaltma yönteminde yapraklar kâğıt havlu üzerinde 2-3 gün beklemeli suya temas etmemeli ve yapraktan sukulent çoğaltmada toprağa ekeceğiniz zaman hafifçe yerleştirilmelidir.
• Deve tabanı bitkisi nasıl çoğaltılır? Deve tabanı bitkisinde önemli olan ana bitki ile yavru bitki aynı şartlara sahip olmalı ve hava köklü dalı dibinden kesip suya koyarak köklendirme yapabilirsiniz.
• Süs bitkilerinde üretim yapıldığı bitkiye hastalık ve zararlıların yeni bitkiye taşıması kolay olduğundan çok dikkat edilmesi gerekmektedir.
• Dikim alanı incelenmeli hastalık ve zararlılardan ari olmalı.
• Süs bitkileri çoğaltma yöntemleri bitki seçimi çok önemli hangi vejetatif yöntem uygun ise seçilmeli.
• Bitkileri dikilene kadar tutulacağı ortama dikkat edilmeli.
• Süs bitkileri üretim teknikleri kadar yeni dikilen süs bitkilerinin bakımı da önemli ve hassastır ilgi ister

Sonuç olarak süs bitkileri çoğaltma yöntemleri hem eşeyli hem de eşeysiz yapılabilmektedir fakat eşeysiz üreme yani vejetatif üretim yolu süs bitkileri üretim için daha fazla tercih edilmektedir.

Süs bitkileri üretim teknikleri bitkinin türüne ve cinsine göre vejetatif yollar farklılık değişkenlik göstermektedir.

Ayrıca süs bitkileri sektörüyle ilgili içerikler ilginizi çekiyorsa, Webagron Tarım Mikrofonu’nun 6. bölümü olan “Ruhumuzu Besleyen Süs Bitkileri Sektörü” adlı podcast yayınını dinleyebilirsiniz.

Yazan: Ziraat Mühendisi Cafer Aşar