Geçmiş zamanlarda alternatif tıp yöntemlerinde kullanılan adaçayı için günümüzde araştırmacılar adaçayı nasıl yetiştirilir ve yetiştirme yöntemleri nelerdir diye merak etmektedirler.

Günümüzde daha çok kozmetik, parfümeri, peyzaj ve gıda sektöründe kullanılan adaçayı, geniş bir spektruma sahiptir. Ülkemizde adaçayı yetiştiriciliği daha çok dağlık alanlarda olup, tıbbi adaçayı ve Anadolu adaçayı çeşitleri tercih edilmektedir. Akdeniz kökenli bir bitki olan adaçayı nerede yetişir diye sorulduğunda akla Orta Avrupa, Arnavutluk ve Amerika gelmektedir.

Ülkemizde ise Akdeniz ve Ege bölgelerinde yetişmektedir. Peki bu adaçayı ne zaman toplanır, temmuz ayında çiçeklenme başlangıcı ile tam çiçeklenme arasındaki bir dönemde toplanmaktadır. Bu yazımızda ada çayı nasıl yapılır detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Ayrıca adaçayı neye iyi gelir, insan metabolizmasına ne gibi katkıları olur bunlara da değineceğiz.

ADAÇAYI NEDİR?

Adaçayı, Salvia cinsi Lamiaceae familyasına bağlı olan ve yaklaşık 900 taksonu bulunan tıbbi aromatik bir bitkidir. Dünyada ticari bakımdan en değerli olan türler; Salvia officinalis ve Salvia fruticosa’dır.

Arnavutluk, Bulgaristan, Hırvatistan, Almanya, Polonya, İspanya, Karadağ, Sırbistan, Romanya ve Amerika gibi ülkelerde tarımı yapılmasına karşın dünyada çoğunlukla doğadan toplama şeklinde elde edilmektedir.

ADAÇAYI ÇEŞİTLERİ NELERDİR?

Toplamda 900 taksonu bulunan adaçayının ülkemizde sadece 90 çeşidi bulunmaktadır. Bunlar ise bahçe adaçayları (Salvia officinalis) ve çayır adaçayları (Salvia pratensis) olarak iki başlık altında toplanmaktadır.

Bahçe adaçayları şifa bakımından daha etkili olup, güneşli yerlerde yetiştirilmelidir. Çayır adaçayları ise bayırlarda ve meralarda yetişen etrafa hoş bir koku yayan bitki çeşididir.

ADAÇAYI NEYE İYİ GELİR?

Çay olarak tüketildiğine antiseptik özelliğe sahip olan adaçayı neye iyi gelir diye sorulduğunda; en başta mide ve sindirim problemlerinin baş düşmanlarından biridir. Özellikle de gaz söktürücü olarak kullanılmaktadır.

Düzenli ve uygun şekilde tüketildiğinde ishal ve gastrit oluşumunu engeller. Kolik tedavisinde de kullanıldığı bilinmektedir. Soğutularak cilt banyosu şeklinde uygulandığında romatizma ağrılarına da iyi gelmektedir. Ayrıca bu yöntemle ciltte oluşan yaralarında iyileşmesine katkıda bulunmaktadır.

ADAÇAYI’NIN FAYDALARI NELERDİR?

Adaçayı neredeyse B grubu vitaminlerinin hepsini içerir. Ayrıca A, C ve K vitaminlerince zengindir. Antioksidan özelliğe sahip olan bu bitki yüksek oranda kalsiyum, potasyum, demir, bakır, manganez ve çinko barındırır.

Bunlarla birlikte iltihapları temizler, bağışıklığı güçlendirir, vücudu zararlı toksinlerden arındırır, kansere karşı önlem alır, ciltte oluşan kötü lekeleri engeller, kolesterolle mücadele eder, metabolizmayı hızlandırır, mide-sindirim problemlerine karşı etki eder ve ruhen şifa vermektedir.

İdrar yolu enfeksiyonlarına karşı idrar söktürücü özelliğe sahiptir. Bunlar dışında önemli cilt hastalıklarından olan egzama, sivilcelere karşı etkilidir. Ancak bu hastalıklara karşı uygulanırken açık yaraya uygulanmamasına dikkat edilmesi gerekmektedir.

Alzheimer hastalığının etkilerini azalttığı öne sürülen adaçayı, aynı zamanda bellek kapasitesini güçlendirmekte ve konsantrasyonu arttırmaktadır. Ayrıca uyku öncesinde tüketildiğinde yorgunluğu ve stresi büyük oranda almaktadır. Aslında adaçayı nerelerde yetişir ise yetişsin günümüz rahatsızlıkları tedavisinde alternatif olarak destek şeklinde uygulanabilir.

ADAÇAYI NASIL YETİŞTİRİLİR?

Tıbbi aromatik bitkiler arasında büyük önem arz eden adaçayı bitkisi, sıcaklığı seven bitkiler arasındadır. Özellikle rüzgâr alan yerlerden korunarak üretimin yapılması önemlidir. Vejetatif gelişme döneminde yüksek nem ihtiyacı olan adaçayı, daha ileriki zamanlarda kuraklığa karşı dayanıklı hale gelir.

Daha çok kurak toprakları tercih etmesine karşın, zengin kumlu-tınlı topraklarda da iyi bir şekilde gelişebilmektedir. Peki bu adaçayı nasıl yetiştirilir? Ekim doğrudan tarla toprağına yapılabildiği üzere, aynı zamanda yastıklara da yapılabilmektedir. 1 dekara 200 adaçayı tohumu kullanılabilir.

Bitkiler öncesinde yastıklarda şaşırtılır ve vejetatif gelişimden sonra tarlaya fide dikimi yapılır. Ekim esnasında toprak nemi iyi düzeyde olmalıdır. Çünkü adaçayı tohumları yüksek rutubetli topraklarda çimlenmektedir.

Eğer tohumla ekim yapılacak ise Ekim-Mart aylarında, fide ile dikim yapılacak ise en geç mart sonu nisan başında dikim yapılmalıdır. Adaçayı fidesi 15cm sıra üzeri- 45 cm sıra arası şeklinde dikilmelidir. Aynı zamanda bu fideler halk arasında ada çayı ağacı olarak da bilinmektedir.

Verime en fazla katkıyı azotlu gübreleme yapmaktadır. Üreticilerin Ziraat Mühendisi’ne danışarak bir gübreleme planı yapması gerekmektedir. Adaçayı ne zaman toplanır konusuna gelindiği vakit bilinenin aksine ilk yıl ekim geç olmuş ise hasat yapılması beklenmez.

Diğer sene kuvvetli bir gelişim gözlendikten sonra çiçeklenmeden önce biçim yapılması gerekmektedir. Biçim yapılırken derin sürüm yapılmamalı, çok gecikmiş ve derin yapılan sürümde herhangi bir verim beklenmemelidir.

ADAÇAYI NASIL ÇOĞALTILIR?

Tıbbi ve Anadolu adaçayı generatif ve vejetatif olarak üretebilen türlerdir. Aslında bu cümle ada çayı nasıl yapılır sorusunun kısa ve net bir cevabıdır. Ancak daha çok vejetatif olarak üretim önerilmektedir. Bu üretim 1 yıllık sürgünlerin sonbahar aylarında 1.000 ppm indol bütirik asit solüsyonunda bir süre bekletilmeli ve tarlaya dikilmesi şeklinde olmaktadır.

Bu dikim sonunda bir süre sulanarak bitkinin çimlenmesi sağlanabilmektedir. Yaklaşık bu süreç 1-1,5 ay sürmektedir. 6-12 aylık bir süreçten sonra tarlaya dikilebilir hale gelmektedir.

Bu dikim Ekim-Kasım veya Mart-Nisan aylarında yapılmalıdır. Bunun dışında generatif üretimde tohumlardan fide elde edilir ve doğrudan tarlaya dikilir.

ADAÇAYI TÜRKİYE’DE NEREDE YETİŞİR?

Türkiye’de ihracat konusunda Kekik ile birlikte başı çeken tıbbi aromatik bitkilerden biri olan adaçayı nerede yetişir denildiğinde aslında kendiliğinden doğada da yetişebilmektedir. Ancak bunun dışında adaçayı yetiştiriciliği de yapılabilir.

Ülkemizde en çok Akdeniz ve Ege bölgesinde yetişmesine karşın, diğer bölgelerde de yetişebilmektedir. Akdeniz’de Hatay, Antalya, Tarsus ve Adana bölgelerinde yetişirken, Ege’de Muğla, Afyon, Denizli, İzmir ve Aydın’da yetişmektedir. Karadeniz’de Artvin, Trabzon ve Zonguldak’ta yetişirken, İç Anadolu Bölgesi’nde Konya ve Ankara’da yetişmektedir. Bunlar dışında Marmara’da Bilecik, Adapazarı, Tekirdağ ve Balıkesir’de de yetişebilmektedir.

TÜRKİYE’DE ADAÇAYI YETİŞTİRİCİLİĞİNİN ÖNEMİ

Ülkemizde önemli bir ihracat ürünü olana adaçayı hem çay olarak hem de yağ olarak önemli bir pazara sahiptir. 2020 yılında 2176 ton adaçayı ihraç edilmiş olup, bu satıştan 8.155.503 dolar kazanç elde edilmiştir.

Aynı şekilde adaçayı yağı 27396 kg ihraç edilmiş ve bu satıştan 173.504 dolar kazanç elde edilmiştir. Türkiye’de e-ticaret yöntemi ile bitkisel ürünlerin satışında yaklaşık %45 oranda bir artış görülmüştür.

Bu sebeple adaçayı ve diğer tıbbi aromatik bitkilerin üretiminin yapılması yaygınlaştırılmalı ve dikkate alınması gereken bir unsurdur. Bu üretim yapılırken bitkinin iklim ve toprak istekleri, üretim şekli, gübreleme ve sulamasına dikkat edilmelidir.

Tıbbi aromatik bitkiler denildiğinde ilk akla gelenlerden biri olan adaçayı nasıl yetiştirilir ve nasıl geliştirilir sorularının yöntemi kesinlikle uzman bir Ziraat Mühendisi’ne danışmaktan geçmektedir.

Bilinçsizce yapılan üretimler, beklenen kazancın altına düşebildiği gibi zarara da yol açabilir. Bu sebeple adaçayı yetiştiriciliği yapmak isteyen üreticiler yoğun bir araştırma ile birlikte bir uzmandan destek almalıdır.

Bunlar araştırma enstitüleri, üniversiteler veya tıbbi aromatik bitkiler üzerine yoğunlaşmış bir Ziraat Mühendisi olabilir. Günümüzde internet ortamında adaçayını şifalı bir bitki olup olmadığına veya adaçayı neye iyi gelir şeklinde sorular yükselmektedir. Bu sebeple ad ve üretilir konusuna eğer arazileri elverişli ise üreticilerin eğim göstermesi gerekmektedir.

Adaçayı nerede yetişir ise yetişsin ülkemizin önemli bir ihracat kaynağı olması ile dikkate alınması gereken bir husustur. Adaçayı ne zaman toplanır ne zaman işlenir ve ne zaman pazara sunulursa sunulsun gelecekte daha da önemli bir pazar değerine sahip olacağı beklenmektedir.

Yazan: Ziraat Mühendisi Berke Çığır