Buğday hastalıkları ve buğday zararlılarıyla mücadele yöntemleri için bir dizi önlem uygulanmaktadır. Buğday zararlılarıyla mücadele yöntemleri hastalık ve zararlının türü, bölge ve çiftlik yapılandırılmalarına göre farklılık göstermektedir.

Buğday depolanma özelliği olan bir besin maddesidir. Buğday kaç yıl saklanabilir olduğunu bilmemiz mücadele için bize yardımcı olacaktır.

BUĞDAY BAKIMI NASIL OLMALIDIR?

Buğday yetiştirme koşulları arasında en önemli bakım işi sapa kalkma dönemidir. Bu dönemde azotlu taban gübresi verilmesi gerekmektedir. Bunun yanında yabancı ot mücadelesi de önem kazanmaktadır. Yapılan bu mücadele de toprak işlemeye özen gösterilmeli ve yabancı otlardan temiz tohumluk kullanılması gerekmektedir.

Yabancı otlarla mücadelede kullanılacak herbisitler kardeşlenme sonu ya da sapa kalkma döneminden önce kullanılması gerekmektedir. Bunların yanı sıra toprak analizi ve iyi gübreleme, sulama, hastalık ve zararlı kontrolü, hasat dönemi ve toprağı muhafaza etme gibi diğer unsurlara da dikkat edilmelidir.

BUĞDAY HASTALIK BELİRTİLERİ NELERDİR?

Hastalık belirtileri hastalık türlerine göre değişkenlik göstermektedir. Bunlara kabaca değinilecek olursa; yaprakta beyaz-gri püstüller, yaprakta klorotik lekeler, yaprak ve saplarda kırmızı-kahve püstüller, yaprakta makine dişine benzer püstüller, başaklarda siyah toz halinde yığınlar, kör hastalıklı taneler, tepe-kök ve dip çürüklüğü, beyaz başaklanma gibi belirtiler buğday hastalıkları arasında görülmektedir.

BUĞDAY HASTALIK VE ZARARLILARI NELERDİR?

Buğday da mahsul sağlığı, verimi ve kaliteli olması için buğday zararlıları ve hastalıklara karşı önlem alınması gerekmektedir. Buğday yaklaşın 30’dan fazla hastalığa karşı oldukça hassastır. Bu nedenle buğday hastalıklarıyla mücadele yöntemleri dikkat edilmesi gereken bir husustur. Bütün buğday türleri için ilkbahar hastalık sorunu için sıcak mevsimdir. Sonbaharın ilk 2 haftasında da enfeksiyon riski görülmektedir.

BUĞDAY’DA PAS HASTALIKLARI

Buğday bitkisini etkileyecek 3 çeşit buğday pas hastalıkları bulunmaktadır. Genelde yapraklarda ve gövde de meydana gelmektedir. Buğday mantar hastalığı serin ve ıslak koşulların olması ile ortaya çıkmaktadır. Buğday pas hastalıkları 3 çeşittir. Buğday pas hastalığını inceleyecek olursak;

• Sarı Pas (Puccinia striiformis): Sarı pas buğday pas hastalıkları arasında hastalığı en erken görülen pas türüdür. Hastalık buğday tarlasında ilkbaharda görülmeye başlar. Yaprakların üst düzeyinde makine dişine benzer püstüller oluşturmaktadır. Bu etmenin içinde yazlık sporlar barınmaktadır. Püstüllerin rengi sarı ya da portakal turuncusudur. Enfeksiyon olması için nem oldukça önemli bir koşuldur. Tahılların sap ve başaklarında görülmektedir fakat esas görüldüğü yer yapraklardır.
• Kahverengi Pas (Puccinia graminis): Görüldüğü yerler genellikle yapraklardır. Bu nedenle diğer adı yaprak pasıdır. Tanımında kullanılan özellikleri arasında esas püstül etrafında oluşan küşük püstüllerdir. Bu buğday mantar hastalığı bitkilerde sarı pastan sonra kara pastan ise önce görülmektedir.
• Kara Pas (Puccinia graminis): Yaprak, sap ve başaklarda görülmektedir. İlk belirti yaprak ve saplardadır. Bunlar büyük uzun püstüllerdir. Epidermis beyaz renkli yırtık bir yaka şeklindedir.

SEPTORİA TRİTİCİ YAPRAK LEKESİ

Yaprak leke hastalığı birçok tarım bölgesinde önemli ölçüde ürün kayıplarına neden olmaktadır. İlk görüldüğü yer en alt yapraklardır. Yayılma hızı çevre koşulları ve bitki türüne göre değişiklik göstermektedir.

Bitki üzerinde görünüş şekillerine göre farklı isimlerle anılmaktadır. Ekonomik düzeyde zarar yapan bu hastalık bulaşık ürün kalıntılarında yaşamını sürdürmektedir.

BUĞDAYDA KÜLLEME HASTALIĞI

Enfeksiyon için idea sıcaklık ortalama 15-20 derecedir. Hastalığın bekleme süresi 1 haftadır. İlk başta beyaz-gri renkli noktaya benzer püstüller görülmektedir.

Zamanla yaprağı tamamen kaplayan bu püstüller sap ve başağa da ilerlemektedir. Rüzgâr, yağmur ve sürtünmekle üzerindeki püstüller silinebilir. Verim kayıplarına neden olmaktadır.

FUSARİUM BAŞAK ÇÜRÜKLÜĞÜ

En yıkıcı buğday hastalığı olarak bilinmektedir. Bu hastalık tanelere zarar veren buğday hastalıklarından birisidir. Hastalık çiçeklenme döneminde bitkilerin baş kısmını enfekte etmektedir.

Başaklar beyaz hale gelir ve taneler renksiz, küçük, kırışık ve hafif bir yapıya dönüşür. Dirençli çeşit kullanımı, kalıntı ve münavebe mücadele için oldukça önemlidir.

BUĞDAY KÖK VE KÖK BOĞAZI ÇÜRÜKLÜĞÜ

Buğday kök ve kök boğazı çürüklüğü, tohum ya da bitki artıkları ile taşınan bir hastalık etmenidir. Toprak işlemesi bu nedenle oldukça önem arz etmektedir. Hastalık belirtisi çiçeklenme döneminde başakların beyazlaması ile dikkat çekmektedir.

Gövde de oluşturduğu yaralardan giren kurtlar da başakların beyazlamasına neden olmaktadır. Bitki gelişim döneminde bitki ve kardeşlerinde ya da fide döneminde sararmalara neden olmaktadır.

RASTIK (USTİLAGO TRİTİCİ)

Başaklar siyah toz yığını halinde görülmektedir. Bu nedenle başak ekseni çıplak kalmaktadır. Bütün kardeşlerin hastalanma gibi bir durumu söz konusu olmayabilir.

Çevre koşulları, duyarlılık, ırklarına bağlı olarak hastalık ürün kayıplarında farklılık göstermektedir. Etmenler ülkemizde ve dünyada oldukça yaygındır. Esas zarar orantılı nemin fazla olduğu bölgeleridir.

TİLKİ KUYRUĞU (ALOPECURUS MYOSUROİDES)

Tilki kuyruğu kültür bitkisi olan arpa ile su, besin, ışık gibi konularda rekabete girdiği için mücadelesinin mutlaka yapılması gerekmektedir.

Gelişimi çok hızlı olan tilki kuyruğu verimin azalmasına neden olmaktadır. Hasat döneminde de tohum karışıklığı nedeni ile kalite düşüklüğüne neden olmaktadır.

SÜNE ERGİNİ

Hububatın en önemli buğday zararlıları içinde yer almaktadır. Buğday böceği olarak bilinen süne kardeşlenme döneminde hububat saplarını emmektedirler. Bu da sararma ve kurumalara neden olmaktadır. Bu zarar şekline halk arasında ‘’Kurtboğazı’’ denilmektedir.

Bitki gelişmeye devam ettiği sürece başaklar hala yaprak kılıfı içindeyken başakların beyaz renk olmasını bu sebeple kurumasını sağlamaktadırlar. Halk arasında ise bu zarar şekline ‘’Akbaşak’’ denilmektedir. Bu zarar nedeni ile kaliteli un elde edilme ihtimali oldukça düşüktür.

EKİN KAMBURBÖCEĞİ (ZABRUS)

Ekin Kamburböceği, Zabrus böceği olarak da bilinir. Genellikle tahıl ekinlerinde görülür ve özellikle buğday gibi tahıllara zarar verebilir. Bu zararlılar, Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika gibi geniş bir coğrafyada yaygın olarak bulunur.

Ekin Kamburböceği, zararının çoğunu larva ve ergin dönemlerinde verir. Larvalar genellikle toprak altında yaşarlar ve buğday köklerine zarar verirler. Bu zarar, bitkinin su ve besin emilimini engelleyebilir, bu da bitkinin büyümesini yavaşlatabilir veya tamamen durdurabilir.

Erginlerin zararı genellikle tohumları yiyerek oluşur. Bu böcekler, buğdayın olgunlaşma döneminde tarlada bulunur ve tohumları yiyerek büyük miktarda ürün kaybına neden olabilirler.

BUĞDAY HASTALIK VE ZARARLILARI İLE NASIL MÜCADELE EDİLİR?

Buğday hastalıklarıyla mücadele yöntemleri oldukça önemlidir çünkü buğday insan besini için kullanılan bitkiler arasında dünyada ilk sırada yer alan bir kültür bitkisidir. Birçok gıda ve sanayi sektöründe kullanılmaktadır.

Buğday kaç yıl saklanabilir sorusu depolanma özelliği olduğunu bize hatırlatmaktadır. İnsanlık için oldukça önemli olan buğday yetiştiriciliği mücadelesi de titizlik içerisinde olmalıdır. Buğday hastalıkları ilaçları kullanılırken oldukça dikkat edilmelidir.

KÜLTÜREL MÜCADELE

Yabancı otlar için toprak işleme titizlik ile yapılmalıdır. Temiz tohum kullanmak oldukça önemlidir. Dayanıklı çeşit kullanılması gerekmektedir. Erkenci ya da geç çeşitlerin seçilmesi gerekmektedir.

KİMYASAL MÜCADELE

Tohum ilaçlaması buğday hastalıklarıyla mücadele de en etkin mücadele yöntemlerinden birisidir. Yaprakların alt ve üst yüzeyleri titizlik ile ilaçlanmalıdır. İlaçlama dönemi iyi belirlenmelidir çünkü bu ekonomik açıdan oldukça önem arz etmektedir.

BUĞDAY İLAÇLARI NELERDİR?

Buğday hastalıkları ilaçları aşağıda listelenmiştir:

• Buğday pas ilaçları
• Yabancı ot ilaçları yani herbisitler
• Buğday tohum ilaçları
• Zararlı için ilaçlar yani insektisitler
• Depolama için haşere ilaçları
• Pas hastalıkları için ilaçlar yani fungusitler

Kimyasallar insan ve hayvan sağlığı için oldukça önem teşkil eden ürünlerdir. Bu sebeple kendi başına kararlar alınmamalı ve özgürce hareket edilmemelidir.

Buğday hastalıkları ilaçları; Kullanılacak ilaçlar ve dozları için İl/İlçe Müdürlükleri ve reçete yazma belgesi bulunanlar tarafından belirlenmektedir.

Yazan: Ziraat Mühendisi Buse Girginer