Kış mevsimi çocukluğumu hatırlatır bana.

Hava soğur, zaman zaman kar yağardı, Sobalı evlerde harlı ateşin etrafında ısınırdık ellerimizi soba borusuna yapıştırırcasına.

Büyüklerimiz bolca narenciye tüketin derdi, hastalıklara karşı korusun diye.

Buzdolabından çıkardığım soğuk bir mandalinanın kabuğunu, kokusu odaya yayılsın diye sobanın üzerine atmak ve onun yavaş yavaş büzüşmesini izlemek ne büyük keyifti.

O kokuyu duyduğum anda en güzel çocukluk anılarım gözümün önünde yeniden canlanır.

Günümüzde nerede bir soba görsem hele de mandalina varsa mutlaka denerim.

Şu sıralar bolca mandalina tüketiyorum, çünkü çok ucuz!

Tezgahlarda 50 TL’den aşağı meyve bulamazken mandalina sadece 20 TL.

Daha vahim olanı ise üretim bölgelerinde!

Adana Yüreğir Ziraat Odası Başkanı Mehmet Akın Doğan ile konuştum. Bahçede 3 liraya kadar geriledi, pazarda 5 liraya mandalina satılıyor dedi.

Halbuki sezona erkenci mandalinalar 15 liradan başlamıştı. Birçok üründe sıcaklık kaynaklı verim düşüklüğü olmasına rağmen mandalina verimi yüzde 40 oranında artmıştı.

Ancak Adana’da Eylül ayında tarım işçileri 9 gün grev yapınca işin rengi değişti.

Mandalinalar dalda kaldı, erkenci ürünlerin raf ömrü de kısa olduğu için yurtdışı şansı ortadan kalktı. 9 gün sonra taraflar anlaştı ama iş işten geçmiş oldu.

Hem mandalinalar dalında kaldı, hem de ihracat pazarlarını başkası kaptı. Mandalina üreticisine de kara kara düşünmek kaldı.

Dosya konumuz mandalina olacak. Nerelerde üretim yapılıyor, bu yıl bahçelerde durum nasıl ve mandalina neden bu kadar değersizleşti. Bu soruları yanıtlamaya çalışacağım.

Önce Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan 2024 yılı turunçgiller ürün raporu ile başlayalım…

MANDALİNA ÜRETİMİNDE TÜRKİYE DÜNYA İKİNCİSİ

Dünya mandalina üretimi hızla artıyor. Türkiye 2,9 milyon ton üretimle Çin’in ardından ikinci sırada yer alıyor. 2023 yılında uygun hava koşulları sayesinde Türkiye’de mandalina üretimi yüzde 58 artarak yaklaşık 3 milyon tona ulaştı. Üretimin yüzde 91’i Akdeniz Bölgesi’nde gerçekleşiyor ve en büyük pay yüzde 45 ile Adana’ya ait. Adana’nın dışında Hatay ve Mersin’de önemli üretim merkezleri olarak öne çıkıyor.

Türkiye’nin 2023-2024 sezonundaki 2,1 milyon tonluk turunçgil ihracatının yarısını mandalina oluşturdu. Üretimde başı çeken Satsuma çeşidi, hem iç pazarda hem ihracatta öne çıkarken, küçük meyve boyutu ve olası arz fazlası üreticiler için risk olarak görülüyor. Ülkemizde kişi başına düşen turunçgil tüketimi 30,2 kilogram ve mandalina tüketimi ise 10,7 kilogram seviyesinde.

Rakamlar bu şekilde. Şimdi bir de illere bakalım. Sezona nasıl başlamış mandalina ve sonrasında neler yaşanmış. Erkenci hasadın başladığı Adana’ya göz atalım ilk olarak.

ADANA’DA BİR MİLYON TONDAN FAZLA REKOLTE BEKLENİYOR

Türkiye narenciye üretiminin yaklaşık yüzde 45’ini karşılayan Adana’da, 383 bin dönüm alanda yapılan üretimde bu sezon 1 milyon tonun üzerinde rekolte bekleniyor. Okitsu, Mihowase, Early ve Primasol cinsi erkenci mandalinalar dondan zarar görmedi, dönüm başına 4 ila 6 ton verim alınıyor. Ürünler iç pazarın yanı sıra Rusya ve Avrupa ülkelerine ihraç ediliyor.

Yüreğir Ziraat Odası Başkanı Mehmet Akın Doğan, erkenci mandalinada verimin geçen yıla göre yüzde 40 ila 50 arttığını belirterek, “Fiyatlar düşük ama verim yüksek olduğu için çiftçi zarar etmiyor” dedi. Geçen sene bahçede 15-18 liradan alıcı bulan mandalinalar bu sene kilosu bahçede 8 lira ile 15 liradan satıldı.

Çiftçi Mustafa Alkış ise küçük boy meyvenin fiyatı düşürdüğünü, meyve kalitesi daha iyi olsaydı fiyatların da yükseleceğini ifade etti.

HATAY’DA KURAKLIK MANDALİNA REKOLTESİNİ DÜŞÜRDÜ

Hatay’ın Samandağ ilçesinde erkenci mandalina rekoltesi kuraklık nedeniyle yarı yarıya düştü. Çiftçi Gökmen Ekiz, geçen yıl ağaç başına 300–350 kilo verim alırken, bu yıl 150 kilo topladığını söyledi. Ekiz, ürünlerini aracı olmadan kargoyla direkt tüketiciye, İstanbul, Ankara ve İzmir gibi şehirlere gönderiyor. Böylece kilogram fiyatı 30 ila 40 TL arasında alıcı buluyor.

DALDA KALAN ÜRÜNLER BELEDİYE DESTEĞİYLE VATANDAŞA DAĞITILDI

Hatay’da bazı bölgelerde mandalina fiyatı tarlada 2 TL’ye kadar düştü ve ürün dalda çürüme riskiyle karşı karşıya kaldı. Bunun üzerine Hatay Büyükşehir Belediyesi, 320 ton mandalinayı satın alıp ihtiyaç sahibi vatandaşlara ücretsiz dağıttı. Böylece hem üretici desteklenmiş hem de meyve israfı önlenmiş oldu.

İZMİR’DE MANDALİNA ÜRETİCİSİ EMEĞİNİN KARŞILIĞINI ALAMADI

İzmir’in Menderes ilçesi Gümüldür’de mandalina üreticileri, artan maliyetler ve yetersiz destekler nedeniyle tepkili. Üreticiler, emeklerinin karşılığını alamadıklarını söyledi ve Gümüldür Pazaryeri’nde seslerini duyurmaya çalıştı.

Üreticiler; gübre, ilaç, mazot ve işçilik maliyetlerinin artışı karşısında mandalinanın yok pahasına satıldığını söyledi. CHP Menderes İlçe Başkanı Av. Mehmet Emin Işık, “Bu topraklarda alın teriyle üretim yapan çiftçimizin sesi duyulana kadar mücadele edeceğiz” dedi. Üreticiler ise “Çiftçi kışı geçirir ama yediği ayazı unutmaz” sözleriyle yaşanan duruma tepki gösterdi.

Buraya kadar olan bölümde bahçelerdeki durumu anlattım.Şimdi meselenin özüne gelelim…Mandalina ne oldu da bir anda bu kadar değersizleşti ve fiyatlar dibi gördü.

MANDALİNA FİYATI ÇAKILDI

Adana’da narenciye üretiminin yoğun olduğu Çukurova bölgesinde tarım işçileri artan maliyetler ve düşük ücretler nedeniyle eylem yaptı. Budama işçisi 2 bin 500 TL alırken, narenciye işçileri en az 1.500 TL yevmiye talep etti. İşçiler, yevmiyeler artırılmazsa tarla ve bahçelere gitmeyeceklerini açıkladı.

İŞÇİ EYLEMİ VE TALEPLER

Doğankent Mahallesi’nde toplanan işçiler, günde 8–10 saat çalıştıklarını, ancak ellerine geçen ücretin çoğunun yemek, kıyafet ve diğer giderlere gittiğini söyledi. Çukurova Tarım Aracıları Dernek Başkanı Mehmet Celal Şenateş, “Şu anda işçilerin eline 900 TL kalıyor. 1 ay içerisinde toplam 14–15 gün çalışıyoruz, bu işçileri kurtarmıyor. Biz bin 600 TL yevmiye istiyoruz” dedi.

Ceyhan’dan gelen işçiler de, daha yüksek ücret için İç Anadolu ve Karadeniz bölgelerine yöneldiklerini söyledi. Tarım işçisi Aydın İzol ise, “Bu parayı almazsam işe çıkmayacağım” dedi.

İŞÇİLER 9 GÜN GREV YAPTI MANDALİNA DALDA KALDI

Adana, Mersin ve Hatay’da erkenci mandalina hasadı sürerken, dalda kalan ürünler fiyatları düşürdü. Dalında kilosu 3 TL, pazarda 5–10 TL’ye kadar gerileyen mandalina, en ucuz meyve oldu. Tarım işçilerinin grevi ve aynı anda olgunlaşan ürünler nedeniyle rekolte fazlalığı yaşandı; bazı ürünler ihracata gidemedi.

Yüreğir Ziraat Odası Başkanı Mehmet Akın Doğan, “İlk hasatta fiyatlar 8 ile 15 lira arasındaydı. Tarım aracıları 9 gün grev yapınca mandalina dalında kaldı. Grev bitince, işçiler bahçelere girince ürünler dalında hep zarar görmüştü. Erkenci cins mandalinanın raf ömrü çok kısa. Şu anda mandalinanın kilosu dalında 3 liraya kadar geriledi. Adana, Mersin ve Hatay’daki birçok bahçede erkenci mandalina grubu dalında kaldı. O ürünler raf ömrünü kaybetti. Bu mandalinanın yurt dışına gitme şansı yok” ifadelerini kullandı.

İşçilerin Eylül ayında yaptıkları 9 günlük iş bırakma eyleminin sonuçları Aralık ayında kendini gösterdi. Peki ihracat rakamları ne durumda. Son veriler Ege İhracatçı Birliklerinden geldi.

MANDALİNADA REKOR İHRACAT

Türkiye, bu yılın Ocak-Kasım döneminde 690 bin ton mandalina ihracatı ile tüm zamanların rekorunu kırdı. Ege İhracatçı Birlikleri verilerine göre, ihracat miktar bazında yüzde 18, değer bazında ise yüzde 61 arttı ve toplam 614,9 milyon dolar gelir elde edildi. Böylece 2023’teki 575 milyon dolarlık rekor geçildi.

İhracatta en büyük alıcı Rusya oldu; ülkeye 356 bin ton mandalina ihraç edilirken, 237 milyon dolar döviz kazanıldı. Bunu 203 milyon dolar ile Irak ve 48 milyon dolar ile Ukrayna izledi.

Ege Yaş Meyve Sebze İhracatçıları Birliği Başkanı Hayrettin Uçak, “Bu yıl Adana ve Mersin’de verim oldukça yüksek. Sezonun başında sıcak hava nedeniyle satışlar yavaş gitmişti ama soğuyan havayla talep arttı. Üreticilerimiz iyi bir sezon geçiriyor” dedi.

İç pazarda üretici kan ağlarken, ihracat rakamları tarihi rekor kırdı. Dilerseniz bir de mandalina seçerken ve tüketirken nelere dikkat etmeliyiz ona bakalım.

TATLI VE SULU MANDALİNA İÇİN BUNA DİKKAT EDİN

Manav tezgâhında tüm mandalinalar parlak ve göz alıcı görünse de, eve gelince tadı hayal kırıklığı yaratabilir. Oysa birkaç basit ayrıntıya dikkat ederek hem sulu hem aroması yerinde mandalina seçmek mümkün.

Uzmanlara göre mandalina alırken sadece rengine bakmak yanıltıcı olabilir. Kaliteli bir mandalina boyutuna göre ağır, kabuğu elastik ve kendine has bir kokuya sahip olmalıdır. Yeşil lekeler, sert kabuk veya buruşuk yüzey ise meyvenin olgunlaşma veya tazelik sorununa işaret eder.

AĞIRLIK VE KOKU EN ÖNEMLİ İPUÇLARI

Mandalina seçerken ilk bakılması gereken şey ağırlığı. Boyutuna göre ağır hissedilen mandalina, içinin dolu ve sulu olduğunun göstergesidir. Kabuğu hafif esneyen ve renk dağılımı eşit olan mandalinalar genellikle daha lezzetli olur. Koku da önemlidir; olgun mandalina kabuğu soyulmadan bile kendine özgü ferah aromasını verir.

Beslenme uzmanları, mandalinanın sağlıklı bir meyve olduğunu ancak aşırıya kaçmamak gerektiğine dikkat çekti. Bir yetişkin için bir seferde 1–2 mandalina tüketmek yeterli.

SON SÖZ

Türkiye, mandalina üretiminde dünya ikincisi, rekor ihracat kırıyor ama iç pazarda üretici kan ağlıyor. Dalında kalan ürünler, düşük fiyatlar ve artan maliyetler sadece çiftçiyi değil tüm tarım ekonomisini etkiliyor. Bu tablo, bize tarım politikalarının ve işçi ücretlerinin önemini bir kez daha hatırlatıyor.

Tarım sadece ürün üretmek değil; emeğin, planlamanın ve sürdürülebilirliğin bütünüdür. İşçinin hakkı verilmez, üretici desteklenmez ve ürün doğru zamanda pazara sunulmazsa, bolluk bile değersizleşir. Mandalina örneği, bize açıkça gösteriyor ki; üretim ve ihracat rekorlarıyla övünmek yetmez, üreticiyi ve emeğini koruyacak mekanizmalar şart.

Mandalina gibi hayatımıza tat katan bu değerli ürün, doğru yönetilirse hem çiftçiyi hem tüketiciyi mutlu eder.

Hazırlayan Gazeteci Taner Öztürk