Kahvaltı sofralarının, salataların, Türk mutfağının vazgeçilmez lezzetlerinden biri domates…
Hatta şimdiler de kurutulmuşu, denizaşırı ülkelerin fast food mutfaklarında hamburger, pizza ve makarnaları lezzetlendiriyor.
Ancak yaz sezonunda tam da mevsimi olmasına rağmen fiyatlarda beklenen düşüş bir türlü gerçekleşmiyor. Haziran ayında bile domatesin Antalya halinden kilogram çıkış fiyatı 6 – 11,5 lira aralığında, İstanbul halinde ise kilogram çıkış fiyatı 10-12 lira bandındaydı.
Bugün temmuz ayının sonlarına gelmemize rağmen fiyatlar hala düşmüyor. Yuvarlak tane domatesin İstanbul halinde fiyatı 10 lira civarında. Pazarlarda marketlere görece ucuz olsa da, ister 3 harfli ister 5 harfli marketler olsun, bir kilogram domatesi neredeyse 15 liranın altında almak mümkün değil, markete ve çeşide göre de bu fiyatlar daha da yukarı çıkabiliyor.
Kış aylarında enerji maliyetleri sebebiyle örtü altı domatesi çok yüksek fiyatlara tüket(eme)sek de tarla domatesinde de fiyatlar çok farksız değil. Bunun en önemli sebeplerinden biri üretimde artan maliyetler; gübre, ilaç, fide, tohum gibi girdi maliyetleri. İkinci önemli maiyet ise taşıma ücretleri. Akaryakıt ve yol geçiş ücretlerini geçen yıllarla mukayese ettiğimiz zaman yüksek döviz kuru, akaryakıt fiyatındaki fahiş artışlar ve yol geçiş ücretlerindeki artışlar artık hem domateste hem de birçok sebze meyvede mevsimine rağmen fiyatların düşmesinin önündeki en büyük engel olarak duruyor.
Antalya Ticaret Borsası’nın aylık olarak yayınladığı Hal Fiyat Endeksindeki değişimlerde bunu çok net ortaya koyuyor. Mayısta yayınlanan endekste domatesin de aralarında bulunduğu sebze ve meyve fiyatlarında son 7 yılın en yüksek rekoru kırılmış, miktar endeksi domateste 79 olarak gerçekleşmişti. Mayıs ayında domates fiyat endeksindeki yıllık değişim yüzde 288,03 ile rekor seviyeye ulaşmış, miktardaki kısmi azalışa karşılık fiyat değişimi rekor olarak endekse yansımıştı.
Yani birçok üründe olduğu gibi domateste de artan girdi maliyetleri doğrudan üretim miktarı ve fiyatlara yansıdı.
KONSERVE KAVANOZLARI BU YIL BOŞ KALACAK
Türkiye’nin önemli mutfak kültürüdür yaz mevsiminde hazırlanan kışlık konserveler. Domates, bunların başında gelir. Taze fasulye, bezelye, patlıcan gibi mevsimlik ürünler yazın uygun fiyatlara pazarlardan alınır ve kışın tüketilmek üzere tuz, sirke ve sarımsak gibi ürünlerle farklı yöntemler uygulanarak kavanozda bekletilmek üzere kışa hazırlanır.
Ancak bu yaz, yukarıda da saydığım maliyet gerekçeleriyle fiyatlar bir türlü düşmüyor. Konserve veya ev yapımı salçalarda kullanılmak üzere yumurta domatesin hallere giriş fiyatı bile 5.5 – 6 lira arasında değişiyor. Yumurta tipi domates dediğimiz konservelik domatesin İstanbul ve Ankara halinden çıkış fiyatı 10 lirayı geçebiliyor. Buna domatesin market veya pazara geldiği sürece kadar ki fiyat artışını da eklediğimizde, vatandaşın pek de kilo kilo, torba torba pazar arabası veya çantalarına doldurup kışa hazırlayacağı fiyatlar olmuyor.
Kışın zaten yüksek fiyatlar sebebiyle taze domates tüketemeyen dar gelirli vatandaşlar, yemeklerde, soslarda, kahvaltılarda konservelerde hazırladığı domatesleri tüketebiliyordu. Ancak bu fiyatlarla kavanozlar konserveler için dolmayacak gibi görünüyor. Yani kışın değil taze domates, konserve domates bile yok.
Beklentiler ağustos ayında fiyatların biraz daha düşmesi. Bilindiği üzere bu yıl havalar oldukça geç ısındı, ancak havalar geç ısınmasına rağmen kavurucu sıcaklıkları da beraberinde getirdi. Ve Avrupa’nın orman yangınları, sıcak hava dalgaları, kuraklık gibi sorunlarla mücadele ettiği şu günlerde Türkiye’de de havaların daha da ısınması bekleniyor. Eğer aşırı sıcaklar sebebiyle domateslerde yanma olursa bu kez arz sebebiyle fiyatlar yine düşmeyecek.
Yani bu yıl, konserve yapmak vatandaş için hayal gibi.
DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE DOMATES ÜRETİMİ
Türkiye, domateste dünyada önemli üretici ülkelerden biri. Domates dondurulmuş, konserve, salça, ketçap, turşu, domates suyu gibi çok çeşitli kullanım alanlarına sahip olması nedeniyle önemli bir sebze ve yetiştirilen sebzeler içerisinde yüzde 41 pay ile en fazla paya sahip tarım ürünü.
Dünya domates üretiminde 62,8 milyon tonluk üretimi ile Çin ilk sırada, 19 milyon tonluk üretimi ile Hindistan ikinci, Türkiye 13 milyon tonluk üretimiyle üçüncü ve 10,9 milyon tonluk üretimi ile ABD dördüncü sırada yer almaktadır (Tarım ve Orman Bakanlığı, Ürün Masası domates ürün verileri). Dünyada domates üretiminde ilk sırada olan Çin, toplam dünya domates üretiminin %35’lik kısmını tek başına üretiyor. İtalya, İran, Mısır, İspanya, Meksika, Brezilya’da önemli ölçüde domates üretimine sahip ülkeler.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın en son yayınladığı verilere göre Türkiye’de 2020 yılında 13,2 milyon ton domates üretildi. Üretim alanlarında baktığımızda toplam üretimin yüzde 19,5’ini tek başına üreten Antalya, 2,6 milyon ton domates üretimiyle ilk sırada yer alıyor. Antalya’dan sonra önemli üretim merkezlerinden biri de Bursa, Türkiye’nin toplam domates üretiminin yüzde 10,1’i yani 1,3 milyon tonluk üretimle Bursa’dan karşılanıyor. Manisa ise yüzde 8,5 yani 1,1 milyon ton ile üçüncü sırada yer alıyor. İzmir, Mersin, Muğla, Çanakkale, Konya, Balıkesir ve Tokat, Türkiye domates üretiminde ilk 10’da yer alan iller. Açıkta ( tarla, bahçe) ve örtü altında yetiştiriciliği artarak devam eden domates üretiminde en önemli üretici bölgeler sırasıyla Akdeniz, Ege ve Marmara’dır. Burada dikkat çekilmesi gereken iki il Antalya ve Bursa, üretimin yüzde 30’u bu iki ilden karşılanıyor. Üretilen domateslerin yaklaşık 9 milyon tonu sofralık, 4 milyon tonu ise salçalık üretim olarak gerçekleşiyor. Antalya’da üretilen domateslerin çoğu ihracat da gidiyor, Bursa’da ise üretilen domateslerin neredeyse tamamı sanayilik domates. Türkiye ürettiği domatesi hem yaş- taze hem de işleyerek ihraç ediyor. Dünya domates ihracatında yüzde 6,7’lik paya sahip Türkiye’nin yıllık ortalama taze domates ihracatı 500 bin ton civarında. Rusya, Ukrayna, Romanya, Suriye Türkiye’nin domates dış satımında ilk dörtte yer alıyor. Türkiye yaş ihracatta önemli paya sahip olsa da son dönemde özellikle dondurulmuş, kurutulmuş, konserve ve salça olarak yapılan dış satımlara da yönelim artıyor.
SANAYİLİK DOMATES ÜRETİM MERKEZİ “BURSA”
Türkiye domates üretiminde yüzde 10 ile ikinci sırada yer alan Bursa’da üretimin çoğu sanayi için yapılıyor. Bursa salçalık domates üretiminde üs konumunda. Üretim yoğun olarak Karacabey ve Mustafakemalpaşa ilçelerinde yapılıyor. Geçen yıl il genelinde toplamda 1 milyon tonun üzerinde üretim gerçekleşmişti. Ülkede toplam 4 – 4,5 milyon ton olan salçalık domates üretimin büyük bir kısmını Bursa tek başına karşılıyor. Kentte üretilen domatesi işlemek için 17 tane salça fabrikası mevcut.
Türkiye’de sözleşmeli üretimin yapıldığı ürünlerden biri sanayilik domates. Sözleşmeli üretim yapılmasına rağmen zaman zaman ürün fiyatı maliyetin altında kalabiliyor. Geçen yıl tarlada kilogram fiyatı 60 kuruşun üzerinde seyreden sanayilik domates 2020 yılında 30- 35 kuruşa kadar gerilemişti. Çiftçiler kilogramını 45 kuruşa mal ettikleri domatesi, alıcılarla 55 kuruştan sözleşme imzalamıştı ancak sanayici taahhüt ettiği fiyatlardan alım yapmamıştı. Fiyatlar maliyetin de altına düşünce domatesler tarlada kalmış, üreticisi zarar etmişti.
TÜRKİYE’NİN KURUTULMUŞ DOMATESİ DÜNYA MUTFAĞINDA
Taze ve salçalık üretimin yanı sıra kurutulmuş domatese de son dönemler ilgi artmış durumunda. Kurutulmuş domates, Türkiye’nin son yıllarda ihracatı hızla artan tarımsal ürünlerinden biri oldu. Kurutulmuş domatesin en önemli avantajlarından biri de raf ömrünün uzun olması.
Salçalıkta Bursa olduğu gibi, hem kurutulmuş hem de salçalık domateste de İzmir Torbalı önemli üretim merkezi. Bölgede ekimi nisan ayında başlayan domatesler, temmuz ortası gibi hasat ediliyor. Hasat işleminin arından domatesler doğal yöntemler kurutulmak üzere güneşe seriliyor. Yaklaşık 1 hafta güneşte kurutulduktan sonra müşteri talebine göre kükürtlü veya tuzlu olarak hazırlanan domatesler, başta ABD ve Avrupa olmak üzere 60’ın üzerinde ülkeye ihraç ediliyor. Tuzlu kurutulmuş domatesler genellikle Avrupa Birliği ülkelerine, kükürtlüler ise ABD, Kanada, Avusturalya ve Brezilya gibi ülkelere ihraç ediliyor. Ege İhracatçı Birlikleri verilerine göre, Türkiye’den 2020’de 83 milyon dolarlık kurutulmuş domates ihraç edildi. Kuru domates ihracatında ilk sırada 8 milyon 215 bin dolarla ABD geliyor, ABD’den sonra en fazla ihracat İtalya ve Almanya’ya yapılıyor.
Torbalı’dan dünya mutfağını lezzetlendiren kurutulmuş domatesler, Amerika Birleşik Devletleri’nde hamburger, İtalya’da ise pizza ve makarnalarda sıklıkla kullanılıyor.
TÜRKİYE’NİN İLK DOMATES İHTİSAS FUARI: “TOMATO DAYS”
Ürüne özel ihtisas fuarlarına ilk olarak 2019 yılında patatesle başlayan DLG Fuarcılık, “Tomato Days” adını verdiği ilk Domates İhtisas Fuarını gerçekleştiriyor.
Türkiye’de açık alanda gerçekleşen ilk uygulamalı Açık Hava Domates Günleri Fuarı, DLG Fuarcılık tarafından Bursa Karacabey’de açıldı.
Webagron’un Etkinlik Partnerliğini üstlendiği Tomato Days Turkey 2022 açılış törenine; Mustafakemalpaşa Kaymakam Vekili Ahmet Altıntaş, Karacabey Belediye Başkanı Ali Özkan, DLG International Genel Müdürü Bernd Koch, Almanya Gıda ve Tarım Müsteşarı Thomas Huber, Mustafakemalpaşa Kay Bursa İl Tarım Müdür Vekili Erdoğan Ceylan’ın yanı sıra Ak Parti İlçe Başkanı Ertem İşcan, KTSO Başkanı Naci Güncü, Karacabey Ticaret Borsası Başkanı Murad Bertan, siyasi parti temsilcileri, sivil toplum örgütü temsilcileri, muhtarlar ve vatandaşlar katıldı.
Üç gün sürecek olan fuarda domates üretim aşamasında ilaç, tohum, gübre gibi girdileri üreten küresel ve yerel firmalar ve temsilcileri de yer aldı.
Tabii verimli toprakları ve sulama imkanlarıyla Karacabey’in seçilmesi bir tesadüf değil. Bölgede hem yoğun olarak üretim yapılması hem yine yoğun olarak salçalık domates üretimi yapılan İzmir’e yakın olması hem de salça fabrikalarının yer alması sebebiyle “ihtisas fuarına” uygun bir bölge olarak tercih edildi.
“Domates Günleri” İhtisas Fuarının gerçekleştiği alana salçalık ve sofralık domates çeşitlerinin ekimleri nisanda yapılmıştı. Fuarı önemli kılan konulardan biri de, ziyaret eden çiftçiler ve katılımcılar hem salçalık hem de sofralık domates üretim süreçlerinin tamamını görebiliyor.
Hazırlayan: Gazeteci Merve Ekinci