Eskiden tarım sektörü, istihdamın bel kemiğiydi, ama artık öyle değil.
Tarımda istihdam, sadece insanlara iş kapısı açmakla kalmıyor; aynı zamanda gıda güvenliğini sağlamak, kırsal bölgelerdeki sosyal dengeyi korumak ve yerel ekonomileri canlı tutmak için de kritik bir rol oynuyor.
Özellikle kırsal kesimde, tarımdaki iş imkânları göçü önlüyor, toplumsal yapıyı güçlendiriyor ve aile çiftçiliğini ayakta tutuyor. Bir yandan da tarım, sanayi ve hizmet sektörlerine hammadde sağlayarak ekonomik bir zincir oluşturuyor. Yani, tarımda iş kayıpları yaşandığında, bunun sadece sayılara değil, daha geniş bir ekonomik ve toplumsal etki alanına yansıdığını unutmamak lazım.
Ama son 20 yılda işler değişti. Eskiden tarım, iş bulmak için en büyük kapıydı; şimdi o rol giderek azalıyor. Mesela, 2005 yılında tarımın toplam istihdamdaki payı yüzde 25,5’ti. Bugün, 2024’ün ikinci çeyreğine baktığımızda bu oran yüzde 15’e düşmüş durumda. Yani tarım, istihdamda ciddi bir kayıp yaşamış, tam 10,5 puanlık bir düşüş var. Öte yandan hizmet sektörü yıldız gibi parladı; artık istihdamın en gözde alanı hizmetler oldu.
Bu değişimin arkasında, ekonominin dönüşmesi yatıyor. TÜİK verilerine göre, son 20 yılda toplam istihdam 19 milyon 357 binden 32 milyon 696 bine çıkmış. Ama bu büyümeden tarım sektörü pek nasibini alamamış gibi görünüyor. 2005’te tarımda çalışan kişi sayısı 4 milyon 945 binken, 2024’te bu sayı 4 milyon 896’ya düşmüş; yani tarımda 49 bin kişilik bir azalma var.
Sanayi sektörüne bakacak olursak, toplam istihdamdaki payı yüzde 21,4’ten yüzde 20,5’e düşmüş ama çalışan sayısı artmış. 2005’te sanayide 4 milyon 140 bin kişi çalışırken, bu rakam şimdi 6 milyon 697 bine çıkmış. Oran olarak küçük bir düşüş olsa da, sanayide çalışanların sayısı artmaya devam etmiş.
Asıl büyük değişim ise hizmet sektöründe yaşanmış. Son 20 yılda yaratılan 13 milyon 339 bin kişilik yeni işin tam yüzde 81,2’si hizmetler sektörüne gitmiş. Başka bir deyişle, iş bulan her 10 kişiden 8’i hizmet sektöründe çalışmaya başlamış. Hizmet sektörünün istihdamdaki payı yüzde 53,1’den yüzde 64,5’e yükselmiş ve çalışan sayısı iki katına çıkmış.
Bu veriler, tarımın istihdamdaki rolü üzerine ciddi ciddi düşünmemiz gerektiğini gösteriyor. Tarım bir zamanlar bu ülkenin en büyük iş kapısıydı, ama ekonomi değiştikçe tarımda çalışan sayısı yerinde sayarken, hizmet sektörü bir cazibe merkezi haline geldi. Bu durumun kırsal kalkınma ve tarım politikaları üzerindeki etkileri, önümüzdeki yıllarda daha çok konuşulacak gibi duruyor.
Peki, tarımda istihdam böyle azalmaya devam ederse ne olur? Öncelikle, tarımdaki üretim kapasitesi düşerse ve bu alandaki sürdürülebilirlik zayıflarsa, gıda güvenliği açısından ciddi risklerle karşı karşıya kalabiliriz. Yerel üretim azalırsa, ithalat bağımlılığı artar ve bu da ekonomik istikrarı olumsuz etkiler.
Kırsal bölgelerde iş imkânları azalırsa, insanlar büyük şehirlere göç etmeye başlar. Bu da kırsal kesimin nüfus kaybetmesine, sosyal yapısının zayıflamasına yol açarken; şehirlerde işsizlik, altyapı sorunları ve sosyal sıkıntılara sebep olabilir. Küçük çiftçilerin tarımdan çekilmesi, tarımsal çeşitliliğin azalmasına ve büyük şirketlerin pazara hâkim olmasına yol açabilir.
Bir yandan da tarım faaliyetlerinin azalması veya mekanize tarımın artması, çevreye olumsuz etkiler yapabilir. Geleneksel, sürdürülebilir tarım yöntemlerinin yerine yoğun kimyasal kullanımının geçmesi, toprağın verimliliğini ve biyolojik çeşitliliği tehdit edebilir.
Tarım gelirlerinin azalması ise ekonomik istikrarı sarsabilir, özellikle tarım ürünleri ihracatına bağlı ülkelerde döviz gelirlerini azaltabilir.
Tarımla uğraşan insan sayısı azaldıkça, geleneksel tarım yöntemleri ve yerel tohumlar kaybolabilir. Bu, kültürel mirasın zayıflamasına ve yerel bilgeliğin unutulmasına yol açabilir. Ayrıca tarım sektörü, kırsaldaki diğer ekonomik faaliyetleri de desteklediği için, tarımdaki iş gücü kaybı kırsal ekonomileri zayıflatır ve tarım ekipmanları, lojistik, gıda işleme gibi alanlarda zincirleme etkiler yaratabilir.
Sonuç olarak, tarımdaki istihdamın azalması kırsaldaki gelir kaynaklarını daraltır, bu da toplumsal eşitsizlikleri artırabilir. Özellikle kadınlar ve mevsimlik işçiler gibi dezavantajlı gruplar bu durumdan daha çok etkilenebilir. Bu yüzden, tarımsal istihdamı korumak ve güçlendirmek, sadece ekonomik değil, sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik açısından da stratejik bir öncelik olarak görülmeli.